Wajd o Samaa' - Imam Muhammad Ghazali (Farsi)
‹ / ১ ›
📝 লেখা 📖 পিডিএফ

دجرومان امام محمد شالی سب بکوشی: سید حسین خدیو جم و جد وسماع از : اماع محمد غز الی ترجمان مو بدا لدین میحمل خوارزمی بکوشش سید حسین خد بو جم حق چاب محفوظ چاپ خواجه چیاد) بهمن ۱۳۵۵ عت ۱۷ «بیاا ول بر سرت مطا لب سخنی اژ مصحح ‏ ۱-۱۶ متن کتاب و جد و سماع ۱-۰۸ باب اول : احتلاف عاما دراباحت سماع وظاهر کردن حق‌در آن ۵ بیان‌دلیل بر آنکه سماع‌مبا حاست به‌نصو به‌فیاس درچپار درجه ۱ در جلااول: نصه آن:ظر است در آواز از آن‌روی که‌خوش باشد ‏ ۱۱ در جلادوم: نظر است‌در آواز حوش موزون ۱۳ ور جتاسوم: نظر است‌در آواز موزون دمفچوم» و آن‌شعر است ۱۶ در جلا چهارم:نظر است‌در آوازموزون‌از آن‌روی که‌جنبا نندمدل‌است ۲۰ تأثبر سماع + سماع ددهفت موضع دلد۱ بجنبا ند ادل: سرودحجا ج که گروهی باطبلوشاهین‌وسروددرشهرها بگردند ‏ ۲۲ دوم: آنچه معتاد غازیان است بر ای‌تحریض‌مردمان بر ای‌غزو ‏ ۲۳ سوم: شعرهای رجز که دلیران دروقت جنکگك خوانند ۲۴ چهارم: آوازهای نوحه گر انو نشمه‌های آن ۲۵ پنجم: سماع دراوقات شادی» جون عید وعروسی ۳۶ ششم: سما ع عاشقان برای اشتیاق و تسلیت نفس ۳۱ هفتم: سماع کسی که مشتاق لمای خدای تعالی باشد ۳۲ ۲ ۱ وجد و سماع عوادضی که سماع بدان حرام ی شود پنج است ۳۷ عارض اول : آنکه سماع کننده زنی باشد که‌دیدن اوروانباشد ۸ ۳ عارض دوم : در آ لتهای سماع است ۳۹ عارض سوم : در نظم آو ازوشمر دشنام وهجو ودرو غ آمیز ۳۹ عارض چهارم : تا ثر منفی و تحريك شهوت درشنو نده باذوق ۳۴۷ عارص پنچم؛ ار منفی‌در عو ام خلق که باسفاهتو کاهلی‌همراه گر دد ۷۲ بیان حجت‌کسانی‌که سماع (۱حرام می‌دادند و جواب‌آن ۳۶ حجت‌اول: ومن‌الناس من یشتری ل(چوالحد یت ۴۶ حجت دیگر : آأفمن‌هذا | لحدیث تعجبون... ۴۷ حجت دیگر : ابلیس او کسی بود که نوحه کرد وسرود گفت ۸ ۳ حجت دیگر: روایت ابوامامةٌ باهلی ۴۸ حجت دیگر : روایت عقبهةبن‌عامی بازیهای حلال ۷۹ حچت دیگر ؛ اعتراف علمان‌بن عفان ۴۹ حجت دیگر : روایت ابن‌مسعود درسما ع ۵۰ ابا قیاس : در اینکه سما علهو و لعب است ۵۳ یاب دوم : در آثار سماع و ادب آن در سه‌مقام است : 2۲ مقام ادل: درفهم شنونده» وشنونده رارچهار حالت» است: حالت‌اول: آنکه شنیدن او به مجرد طبع باشد ۵۲ حالت دوم : آ نکه بشنودو فوم کندو لیکن بر صورت مخلوق‌حمل کند ۵۵ حالت سوم : آنکه بر احو ال نفس‌خودحمل کنددرمعاملت‌باخدای ‏ ۵۵ حالتچهارم؛ سما کسی است که ازاحوال‌ومقدمات کذشته‌باشد ۶۳۲ ۱- درمتن بجای «حالت» دوم وسوم وچهارم اشتباهاً «مقاع» چاپ شده که باید اصلاح شود. مقام دوم: پس از فوم وتتریل وجد است.در نظرصوفیان وحکیمان م2 اهاصوفیان ؛ ذو النون کُو ید: سماً ء رو ارده حق است... ب ِ ۱۱ حکیمان؛ گو یند: آ نجه‌در « لفظ » تکنجد با « لحن» بیان‌شود... ۶۸ سرود" وجد د۱ برا نکی نده‌ثر از رن است ا(هفت وجه؛ وجه اول:آنکه همهٌآیتهای قر آن‌مناسب حالو شايستةٌ فهم‌شنونده نباشد ۸۶ وجه دوم: آنکه بسیاری ازمر دم قر آن‌را یاد ندار ند... ۸ وجه سوم: آنکه وزن سخن‌را به «ذرق‌شعر» در نشس تأثیراست ۸۹٩‏ وجه چهارم : آنکه تأثیر شعر موزدن درنفس مختلف شود ۸٩‏ وجه پنجم: آنکه لحنهای موزون به‌ایقاعات بدل کرده شود ٩۰‏ وجه ششم: آنکه مغنی گاهی بیتی گوید کهمواهق‌حال‌شنو نده‌باشد ٩۱‏ و جه هفتم آیکه ابو تصر سرا ج‌طوسی در عذر آن‌یاد کرده است ٩۲‏ مقام سوم: در این مقام از آداب ظاهر و باطن سماع یادمی شود ٩۹۵‏ اما داب وجد پیج است ۱ ۶ ادب افل: رعایت وقت» وجای ویاران ۹۶ اذب دوم: پوشیده‌از نظر حاضر ان که با یددرحضور ایشان بشنود ٩۶‏ ادب سوم: آنکه گوش به گوینده دارد ودل حاضر آرد ۹۸ ادب چهارم : آنکه تنها بر نخیزد و به گر یه آو از بلدنکند ۱۰۲ ادب پنجم: موافقت قوم است در برحاستن ۱۴ پنام خحدا بیش از جپار ماه است که گروهی از دزمند کان ایرانی در جبهه‌های جنگ تحمیلی عراق شب و روز دست درکار دارند ودل بایار . کار اين رده دفع حمله‌های متجاوزان عراقی به‌سرزمینهای متعلق به‌ا یر ان‌است» و حفظ کیان جمهوری اسلامی و یارشان درسنگرها بی‌تردید آفرید کار هر دو جهان است. | لته این کروه دعای‌ملتی ۲ گاهوحقشناس ورهبری‌دانا ودلسور رایشت‌سردار ند و بااین‌دو پشتو انهٌثیر ومند است که رزمند گان‌حاضر درجبهه پیوسته‌عطرمی کنند و بردشمن غرق در آهن و پولاد سخت می‌تازند و هر لحظه حماسه‌ها می آفر ینند. حماسه‌هایی که تنها شنیدنی است؛ زیرا ربان و قلم از بیان و توصیفش عاجر ند. درجنین حال دهوایی بود که نکار ند این سطور نا زیر شد تابیرای ترجمه کتاب «وجد وسماع) غرالی مقدمه‌ای بنویسد » یعنی درحالی که براثر سماع مختصری ازحماسه‌های این جانباز ان» جسم فررسوده وناتوانش جنان به وجدآمده که هوس نوشیدن شید شیادت را درسر می برورد» وازشر نک‌مر کك در بستر سخت بیمناله است. چون این دل مشغو لی نکارنده را در کارنگارش مقدمه‌ای دلخواه درمانده می کرد » چار‌کار آن بودکه رشتةً سخن را به دست با کفا یت‌اما محمدغزا لی و استادانی‌هم آهنگگ با او بسپارد» وسرانجاع‌ازمجمو ع حکایاتی که ازایشان روایت می‌شود به‌نتیجه گیری پبردازد. سما عازنظر غرالی + بدان که ایزد تعالی را سری است در دل آدمی؛ و آن سر در دل همجنان پوشیده است که آتش در آهن و سنگث ,و جنانکه با زدن سنگك بر آهن» آن آتش پنهان آشکار می کردد؛ همچنین سماع‌خوش و آواز موزون آن گوهر پنهانی دل را بجنباند و در وی چیزی پدید آورد» بی‌آنکه آدمی را اندر آن اختیاری باشد . مقد‌مه ۱ ۸ وسبب پیدایش این حالت.مناسبتی است که گوهر آدمی را باعالم علوی که آن را عا لم ارواح گو یند مت هست . وعا لم علوری «عالم حسن وجمال» استء واصل «حسن وجمال» تناسب است. و هرجه متناسب است نموداری است ازعالم جمال . زیرا هرجمال وحسن وتناسبی که در این عالم محسوس هست همه ثمرةٌ حسن وجمال وتناسب‌آن عا لم است . پس آواز خوش موژون متناسب نیز شباهتی دارد به عجایب آن عالم بد ان‌سبب که دل‌را آ گاه می کند ودرو جود آدمی‌حر کتی وشوقی پدید می آورد. وهر که را آتش دوستی حق بردل غااب شود سماع وی‌را مهم باشد» زیرا سماغ آتش دوستی را نيزتر می‌ کند . وهر که را دردل ددستی باطل باشد » سماع برایش زهر قانل شود وبروی حرام است. علما را اختسلاف است در «سماع» که آن حلال است يا حرام؟ دما می گو بیم که: حکم سماع ازدل با ید کرفت؛ زیر ا سماع هیچ جیز دردل‌یاورد که در آن نباشد بلکه آن چیز راکه دردل باشد بجنبا ند. پس هر که را دردل چیزی ازحق باشد» چون سماع آن رازیادت کند» ازشنیدن سماع وی‌را ُواب باشد. وهر که را دردل چیزی باطل است که آن در شریعت مذموم است وی‌را برشنیدن سماع عقاب باشد. و هر که را دل ازاین هردو خالی است؛ لیکن برسبیل بازی شنود - و به‌حکم طبع بدان لذت یابد - سماع وی رامباح است. پس دا نیست که سماع حرام باشدء بدان سیب که خوش است . زیرا خوشیها حرام نیست . و آنچه از خوشیها حرام است. نه از آن روی حرام است که خوش است. بلکه از آن وجه حرام است که در وی‌ضرری باشد وفسادی. زیر اآواز مرغان‌عوش است وحرام یست» وتماشای سبزه و آب روان ونظ‌اره درشکوفة کل خوش است وحرام نیست. پس آوازخوش درحق گوش همچون جلوه سبزه و آب ردان وشکوفه است در حق چشم وهمچون بوی مشك است درحق ینی؛ و همچون طعام تعوش است درحق ذائقه» وهمچون حکمتهای یکوست درحق عفل. وجون هریکی را اذاين حواس به نوعي لذت است؛ چرا بای دکه حرام باشد؟ ۹ وجد وسماع غزالی سپس فهموحال سماع کننده را درنظر می گیرد وچنین می گوید: اما آنکس که به طبع و غفلت سماع می کند - یا پرانديثة مخلوقی سماع می کند - وی‌ناجیز تر از آن باشد که در فوم وحال وی سخن گفته شو د. / اما آنگاه که اند بشه دین ودوستی تدای بر کسی غالب باشد. این بردو درجه باشد : اول : درجه مرید باشد که ویر | درطب مطلسوب وسلوك راه خویش احوال مختلف باشد - ازقیض وبسط. و آسانی ودشواری - واگر قاعدهٌ علم واعتماد وی محکم تباشده بیم آن باشد که درسماع دجار اندیشه‌ای شودکه آن کفر با تدا ۱ دوم: آن باشد که ازدرجه مریدان در گذشته باشد واحوال ومقدمات را پشت سر گذاشته و به نهایت آن‌حال رسیده باشد که آن را فنا گویند ونیستی» چون اضافت کنند به هرچه جزحق است. وتوحید گویند ویگادگی؛ چون به حق اضافت کنند!. ۱ گر ذ حال دل خبر دااق بگو پا حدیث مختصر دااق بگو مر گذدادانم ولی تا کوی دوست. ر۱۱ گر نردیکتر بت بگو این‌روزها جلوه‌هایی ازجا نبازی و ایثار مسلما نان‌صدر اسلامدر کف ر و کردار اکثر رزمند گان ایرانی حاضر درجبهه‌های جنک تحمبلی هویدا شده. زیرا همان جوانان غیر تمندی‌که روزها درجبهةٌ جنک بدون کمترین هر اس مواضع دشمن متجاوز دا درهم می کو بند» شبها درسنگرهای خود نالهةٌ عاشقا » سر می‌دهند و با آفرید گار جهان هتی به‌راز ونیاز سر گرم می‌شوند. جوانانی که روزها جنگاورند و بی‌باله وسخت کوش, اما شبها در باز ار زند گی سودا سر عشق می‌شوند ودر خلوت‌ثب‌اشك چشم می‌فروشند وسوز دل می‌خر ند. گرچه حکایت حال این گرده برای اهل ایمان و تقوی شوق‌انگیز وغرور آفر ین‌است» اما بهسبب رواج بلای بد گمانی ودیر باوری» درك اين واقیتهای روحانسی برای برخحی دشوار یاغر ممکن گردیده است. دیدن‌تضاد این‌قبول وانکار- در میان طقات محروم و بر خوردار ۳۳ بر آن داذت که حکایتی جند از عارفان روز گاران گذشته دراینجا روایت‌کنم تااين نکنه روشن شودکه حل ماأنة مر گگ برای اهل معر فت چندان دشوار نیست... ۱- کیمیای سعادت چاپ۵۴ ۰۱۳ تصحیح حدین حدیوجم ۴۷۳ ۴۹۱۱ مقدمه ۱ ۱۰ « عارفان را در معرفت وفکرت ومناجات ایشان با حق تعاای لذتهایی است که | گر بهشت برایشان دردنیاعرضه‌افتد» بهشت را در بدل آن‌لذت ستا نند. اما این لذت را باهمهٌ کمال آن- با لذت لهاء ومشاهده اصلا نسیتی دیست» چنانکه لذت خبال معشوق با دیدن او نسبتی‌ندارد. پس گویيم: لذت‌نگریستن درروی معشوق دردنبا دارای سببهای متفاوت باشد. یکی: کمال جمال معشوق و نقصان آن باشد . چه لذت نظر در و بتر لامحا له کاملتر باشد. دوم: کمال قوت دوستی ودشهوت عشق است. جه‌لذت کسی که آتش‌عشق او قوی باشد» چون لذت کسی که شهوت دوستی اوضعیف باشد. نباشد. سوم: کمال ادراله. جه لذت دیدن معشوق در نار یکی یا اد پس پرده نازك یا ازدور» جون لذت ادر اك اونباشد ازنزديك و بی‌برده ودر حال کمال روشنایی. چهارم: دفع‌شدن‌موانعی که فکر را مشوش کند وزه ال‌دردهایی که دلر | مشغول گرداند. جه لذت آدم تندرست و آسوده خاطری که بر ای دیدن معشوق متجرد شده باشد چون لذت خحایف و بیمار ودردمند نباشده. دوستداد مرگد: پس عارف نیز ا کُرچه معرفست او دردنیا قوی شود از تشویشوایی خحالی نباشد» تشویذهایی که تا به هنگام مر کگک لذت اودا منفص می‌کند. و حیات طیبه پس ازمر گث باشد. و زند گانی واقعی زند گانی سرای آحرت است. و سرای آخعرت زندگانی جاوید است جنانکه حق تعا لی گفت «وان| لدارالاخر لهی | لحیوان لوکانوا یعلمون» وهر گاه عارف بدین مر تبه رسد لمّای‌خدای رادوست دارد. پبس مر گث را نیز دوست دارد» واز آن کاره نباشد» مگراز آذرو ی که کمال معر فت را چشم می‌دارد. ودریای معر فت ساحل ندارده و احاطه ردکنه حلال شدای محال است . وهر گاه که معر فت به عدای وصفات وافعال او بسیار شود وقوت گیرد » نععت آخرت بسیار شود وعظمت پذیرد» چنانکه تخم هر گاه که بسیار و نیکو باشد کشت بسیار و یکو بار آید. و تحصیل تخم معرفت جز دردنیا ممکن یست» داين تخم جز درزمین دل‌کاشته نشودء ودرودن آن جز در آ رت ممکن نباشد. برای آن پیغاءبر(ص) فرمود «فاضلترین سعادتها در ازی عمر است در طاعت ۱ و جل وسماع حدای۱» چه کمال و کثرت ووسعت معرفت درعمر دراز باشد به مداومت‌فکن ومواظبت مجاهدی وانقطا ع ازعلایق دنیا » دمجردن شدن برای طلب . واين لامحا له زمان می حواهد. 7«(وی شیادت: پس کسی که مر کک را دوست دارد از آن جهت‌ددست دارد که می‌بیند هس وی در.عرفت بایدار است ورسیده است بهنهایت چیزی که مر کی آسان شده است برای. او. و کسی که مر کک را کر اهیت دارده بدان کراهیت دارد که امیدوار باشد که به‌درازی عمراورا مز ید معرفت حاصل آید. پس این است سیب کراهیت مر کگ يا دوستی آر؛ نزد.ك اهل معرفت . واما دیگر داق که نظر ایثان مقصوراست برشهوتهای دنیا: ا کر زند گی‌فر اخ باشد» بقا را دوست دار نده وا کر تنکگک شود مر کگ را آرزو بر ندا و آن اوعی حرءان وزیانکاری است که ازجهل و غفلت صادر می‌شود. عشق حقیقی؛ پس شناختی بدانچه بادکردیم ؛؟ معنی دوستی؛ ومعضی عشقب که آن دوستی .مرط وفوی است - ومعنی لذت «عرفت؛» و معنی ریت » ومعنی آنکه «رویت لذ_دتر از دیگر لذ تهاست نزديك ارباب کمال» ا گکرجه نز دك ار باب نقصان چنان یرست. ۱۱ معنی عشق ازنظر عادفان چیست دعاشن صادف‌کدام است؟ با آنکه حقمّت عشق بدیادی بیان و برهان قابل شاختن یست عارفان برای شذاختن عاشق صادقگ محك ومعیاری به دست داده‌اند که خلاص. اش جنین است : عذی نامی است که‌برای غایت دوستی‌سالك بر گزیده شده است»سالکی که در راه وصال نا گهان در و لو له افتد و اندله اند ازخو یشتن‌فانی شود تابه سراپردة یکٌانگی راه یابد. چنین سالك دا: تا می‌پر ستد «عابد» گٌسویند ‏ تا می‌داند «عافل» گویند» تامی‌شناد «عارف» گوید» تا ارغیر دوست‌می گر بزد «زاهد» گو یند» تابها علاص‌تنها. وس را می‌جوید «مخلص» گوین تا جزدرراه دوست گام نمی نهد«مشتاق» گو بند» جون درراه دودت ارهمه جر دمعت بشو رد «خلیل» گویند» تابر ای دیداردوست جان فدا می‌کندء وی را «حبیب» وید و ۱- افضل السعادات طولا لعمر فی‌طاعة ال تعا لی. (ترجمةاحیاع منجیات» ص ٩‏ ۸۱۷۶-۸۷ ) مد میف ۱ هنگامی که فنا و بای خویش را در رضای دوست فدا کند لایق نام «عاشق» می‌شود. واين عشق‌است که سرانجام به‌جدایی جان و تن‌عاخق خو اهدانجامید. واين چنین عاشق را شار ع (ص): حکم شهادت کر ده است جنا که که است : هی عشقوکنموعف وعات» عات شود یهنی کسی که‌عاشق شود وعشقر اکتمان کند و عفت ورزد و بمبرد» شوید مرده باشد. کس تفا نست که مجنونجه ندا کرد به‌دشت #۲« که‌صد ای‌جرس‌قا فله لبلی لدلی است نظر چند صوفی عادف ؛ ذوا لنون مصری می کو ید : «سماع وارد حعق است که دلها بدو برانگیزد و برطلب وی‌حر یص کند» هر که سماع‌را بحق‌شنود به‌حق راه یا بد» وهر که به‌نفس شنود درز ندقه افتد». هجویری می گوید: «سماع به خودی خود نه وب است ونه‌بد» بلکه ازنتایج آن باید حکم کرد. زیرا طبایم مختلف است و نمی‌توان بريك حکم فطع کرد. زیرا مستمعان بر دوقسمند : يك دسته «معنی» شنوند» ودستهً دیسر «صورت». پس هم فواید آن بسیار است دهم آفات آن: درشخص شقی‌شقاوت برمی‌انگیز اند ودراهل سعادت برسعادت می‌افزاید. دریکی راه اتصال به‌حق ووصول به‌عالم کشف وشهود است. ودردیگری سبب هیجان هو ای نفس». شهچاب! (دین سهروردی می گوید: «تصوف بر صدق و راستی و خلوص- ست و آداب پسند‌یده ووقار بناشده وهرجه در آن هست باید به جد گر فته شود نه‌به‌هزل. ازجمله حضور درمجلس‌سماع باید که توآم باپا کی نیتوصفای ضمیر وراستی و وقار باشد وازهزل ودهوای شس بر کنار باشد». سعدی می گو بد: نگویم سماع ای برادر که چیست مگر مستمع رابدانم که‌کیست گراز برج معنسی پرد طیسر او فرشته فروماند از سیر او و گر مرد لهواست وبازی ولا غ قویتر شود دیوش انذر دما غ پریشان شود گل به باد سحر . نه هیزم که نشکاف‌دش جز تبر جهان برسما عاست ومستی وشور . ولیکن چه ییند در آئینه کور ؟ نبینی شتر بسر سماع عرب ‏ که‌چونش‌بهرقص‌اندر آردطرب؟ شترر اجوشور وطرب درسر است ا گر آدمی را نباشد خر است ث و حد وسما ع سماع اهل ععنی: بر ای عارفی که درك زیبایی وجمال در وجودش متمکن شده ‏ و از دنیای حس به عالم معنی دراه یافته است » با حلوه‌ای اد تتاسب رنگها و توافق شکلها و توازن نغمه‌هاکافی است که اودر جهان معانی مجال وسیعی به دست آورده؛ زمام حبال را رها کند» وازز یباشهای معنوی لذت ببرد. وجون هر عاطفه وهر انقعا لی تو آم باو | کنش بدنی وحر کت جسمی‌است: بعید نیس ت که شخص گاهی براثر تا ثیر سماع به‌وجد آید و بی‌اختیار دست افشان وپای کو بان شود. به عقیدهٌ صوفی عارف» هر موجودی به زیان حال سود حمد تدای می‌سر | ید» فتط باید کوش دل‌شنوا باشد تا ازهرذره‌ای سرود آسمانی بشنود. یا به‌فول حاح ملاهادی حکیم سبز و اری» متخلص به «أسر ار): موصیثی نیست که‌دعویاناالحق» شنود ورنه‌این زمزمها ندر شجری‌نیست که‌نیست گوش‌اسرار شنونیست‌و گرنه«آسرار» ‏ برش ارعالم معنی حبری نیست که نیست به این معنی که به اعتقاد عر فاخداو ند هرموجودی را چنان ملهم فر موده که با زبان مخصوص به حود حمد و ثنای اورا به‌جا می آورد . به علوری که می‌نوان گفت : جمیع اصوانی که درجهان هست بر دوی هم نغمةٌ و احدی را تشکیل می‌دهند نغمه‌ای که بیان کنندة تسبیح آفرید کار یکتا و بی‌هه‌تاست. بنابراین برای اهل دل و مردمی که موسی‌وار گوش اسر ار شنو دارند» آواز تسبیح خدازند از هر چیزی بلند است : آری این گرده از هر ذره‌ای بانگ آسمانی می‌شنوند وازفیض سماع دردل احساس شور وشوق وجذبه ووجد می کنند: حواه بانکک موّذن باشد ء خواه فریاد رامکذر واه تر تیل قفرآن باشدء خواه نوای‌چنگ ور یاب» خواه‌وزش بادباشد» خواه ریزش آب؛ يا نفمة مرغان جمن. زیرا «بهء‌ذ کرش هرچه بینی در خحروش است ۱». ملف صوفی نامه می گوید: صاحب غفلت را سماع نیست » وصاحب شهوت را سماع مسلم نیست اما صاحب وقایع را بسرحسب ادراکات سماع اسمت. .۰ وسماع را «آلات واصوات واغانی و حروف وعبارات» جمله‌اسیاب ۱- بنقلو تلخیص ازتار بخ تصوف. تا لیف دکتر قاسم‌غنی» چاپ زوار » ص ۴۰۰۱۳۸۹ معدمه ۱۴ ووسایط اند. اماحشقت اواتصال جان است یه‌عا لم حویش وادراك حقیعت از عا لم اصلی. وشذص طفرل رو ح است درسما ع: ا کر جان در بدو ارادت باشد در «دجل » آفتد بت ۱ذکرالله وجلت تذو وب وا گر درصفای کشف و شهود باشد درسکوت وکین افد - لا پذ کر لاله تطمشالقلوب.و... جملهٌا صحاب ارواح را درسما ع نصیب است ‏ وهر کس را به‌مقدار تصور و برحسب واقعة عویش بهره‌است. پس‌هر که به‌شهوت شنود وی را حراماست وهر که به نسبت احوال ود شنود وی‌را مباح است. واصحاب محیت و کاملان معرفت ر امهم است» که «ماهی زنده ماند به آب وجان عاشقان به‌سما ع۱». نظر فقیه زاهد ؛ شادروان جلال همائی درحاشية مصیا ح| لچد اية کاشانی چنین می گر ید: «ازجملةٌ فقهای نامدار شیعه که به‌عقیده اباحه ورخصت سماع شهرت دارند» وعقیده آنها درمقا بل فتاوی دیگر در کتب فته استدلالی ازقبیل «.فتاحا لکرامة و مکاسب شخ انصاری » و همچنین در کتب تراجم ماند «روضات میرزامحمد باقر خوانساری اصفهانی» نقل شده ء دوتن فقبه محدث مشهورقرن یازدهم هجری است: یکی ملامحسن‌فیض» محدث کاشانی» متوفی(۱ ۱۰۹) ودیگر ملامحمد- باقر سبزواری متوفی (۱۰۹۰) هجری قمری. محدث کاشانی در «کتاب وافی» بعد ازنقل اخبار وروایات مختلف در باره غناء می گو ید که : از مجمو ع اد له جنین مستفاد می‌شود که «حرمت غاه مخصوص است به مواردی که مشتمل برامری حرام ازف-وق ومعاصی باشد» از قبیل لعب به‌آلات لهو و گفننار درو غ و باطل» و بلند شدن آواز زن و کشت محاسن او درحضور مردان نامحرم؛ بدانگو نه که در عهد خلفای اموی وعباسی متداول بوده است. و کرنه خودغناه فی نفسه - بدون اقتران به‌محرمات‌شرعیه ازمحرمات ذاتی شمرده نمی‌شود وتغنی به اشعاری که متضمن مصالح دینضی واخروی وموجب توجه به زهد وعیادت ورغبت درخیر ات باشد حر ام نیست». ا- بر گزیده ازصوفی نامه عبادی؛ تصحیح دکتر غلامحسین یوسفی» چاپ بنیاد نرهنگ» ص ۲ ۵ ۱۵۳-۱ ۱۵ وجد وسماع ملامحمد بافر سبزواری نیز رساله‌ای مخصوص درغناه تأ لیف کرده و با ملامحسن فیض هم عقیده شده است... باری دراین باره سخن بسیار وقیل وقال فراوان است» واینجا پیش ازاين مقدار» بحث دداین موضو ع شایسته یست4۲ نتیجه ۲ نکه: سازوسرود و ترانه‌های زند گی سازی که در حدمت مردم محروم باشد» ودرامور جدی به کار گرفته شود مباح است. زیرا اینگونه نواهای گوشنواز خواه دز بزم به گوش رسد خواه در دزم » خواه درعسروسی شنیده شود خواه در عزا» بر ای مردع متعهد فتنه‌انگیز نیست. یعنی‌ساز و سرودی که نوازنده وسر اینده‌اش ازذوق واحساس دوایمان‌کافی برخوردار بوده باشده صاحبدلان به‌راهی می کشاند که پیمودنش خدای را خشنود می‌سازد وخای حدای را ازخواب غفلت بیدار می کند. خحوشبختانه درمدت کوتاهی که ازعمر انقسلاب اصیل ايران گذشته» از این نو ع ترانه‌های حماسی ومردمی که همراه باساز - یابدون ساز - توسط افر اد یا گر وه‌های متعهد اجرا وازصداوسیمای‌ایرانعرضه شده پسپارشنیده ایم. ترانه‌هایی که از بر کت آ کاهی مقام رهبری مورد تا ید ا کثریت مردم مسلمان ایران واقع شده وخاص وعام روحانی و بازاری» رمز مباح وفید بودن‌آنوا رانيك دریافته‌اند. ترانه‌هایی که جون عاشقانه ومحزون باشد. شنوندة بیداردل را به راز و نیاز شبانه با آفرید گار بی‌نیاز فرا می‌عواند» و چون حماسی و وجدانگیز باشد » به رزمندهٌ غیرتمند چنان شور و حالی می بخشد که واژه‌های «ترس‌وز بونی» درقاموس زند گیش‌طوری‌بی‌معنی می‌شود که درسنگر خود گاهی فریاد الله۱کبر سر می‌دهد و زمانی مانند شیخ عطار زیر لب چنین زمزمه می کند: گر مرد (هی‌میان خون باید رفت اذپای فناده سرنگون باید دفت توپاق به دا« دانه و هیچ مپرس خوددا: بگویدت که چون با ید دفت سید حسینن خدیوجم تهران - ۴بهمن ۱۳۵۹ ۱۷ ریع‌الاول ۱۴۰۱ ۴ زانریه ۱۹۸۱ مصبا ح| لهداية ومفدا حالکفاية تألیف عز الدین‌محمود کاشانی,چاپ مرحوم جلال‌همائی» ص ۸۰ ۸۵-۱ ۱ کتات و سحد ورسما ۳ وان دشتمین کناب است از «ربع‌عادات» از کتب احیای علومذ.بن شامل ده باب: باب اول : درا باحت سماع باب ۵۵ ۰ در آدات سماع و آثار آن به وجد ورقص وجامه در یدن بسي‌ارته ار حمن‌اثر حیم حمد بی‌حد وشکر بی‌عد» آفربد کار جهان‌را که اولیای خسودرا به آتش محبت بسوخت* وجانها وهمتهای ایشانرابه آرزوی لقاء و مشاهدة خود بیفروخت* و آبصار و بصایسر ایشان برمشاهدهٌ جمال حضرت خسود موقوف کرد* تااز شراب رو ح و صال‌مست‌شدند* و ازملاحظهًسبحات جلال پست گشتند* ودرهردو کون چیزی جزوی ندیدند* واز هر دوسرای ج-ز باد وی نگزیدند* اگر دربصر ایشان صورتی ظاهسر شد ‏ بصیرت ایشان در آن مصور رایافت* وا گر به سمع ایشان نغمه‌ای رسیدء سر ایشان سوی محبوب شتافت* وا گر آوازی مزعج یامقلق شنیدند » انزعاج ایشان جز سوی اونبود. وقلق ایشان جز بدو نیفزود* وا گر صوتی مطرب پامجز ن به گوش ایشانآمد» طرب ایشان جز بدو راه ننمود* وحزن ایشان جز بدو نیاسود* وا گر ننمتی مهیج یامشوق به سمع ایشان راه یافت» نشاط‌ایشان جزبر ای او نخاست* واشتیاق ایشان جز حضرت اونخواست* وسماع ایشان جز ازاو حاصل نه‌آمد * واستماع ایشان جر بدو واصل نگشت * ایشانند آن جماعت که برای دوستی‌خود بر گزید* وازمیان أصفیاوعواص حالص کردانید. ۱ سته شر ح ز بیدی: ارو ح پا فتح: ما تلد به| للفس. (اتحاف» ج ۶ص ۴۳۵۴) ۴ ترجمةٌ احیاء علوما لدین ودرودبرمحمدمصطفی که‌بر ای و اسط‌قلادة رسالت» وی‌رااختیار کرد* و بر اقرباو اصحاب‌او که‌ایشانر ابر ای‌پیشو ایی‌و راهنمایی خلقپیدا آور د. بدان که:دلها و باطنهاخز این اسر ارومعادن جو اهر است!* و جو اهر آن همچنان پوشیده است دردل که آتش در آهن وسنگگ » و آب در د بر خالك و گل* و بیرون آوردن آن (< جواهر) امکان ندارد جز به‌سماع بسا جوش (- شوریدن) چه به شخاف" حاص خانة دل راهی نیست جر از دهلیز گوش* و نغمه‌هایموزو ن‌متناسب» خزینه‌های سینه‌ها راپیدا گرداند* ومحاسن ومساوی آن‌رابه‌حد ظهور رساند* ودرحال شورانیدن» از کوزة دل بیرون نه آید جزجیزی که دراونهان است» جنانکه از کوزه کل تر شح ننماید مگر آنچه درآن است* پس نقدهای دلرا «سماع» محکی‌صادق ومعیاری ناطق است* هر گز هیچ روحی؟ به‌دل نرساند که نه چیزی‌را کسه براو (حدل) غالب است بجنباند * وچون دلها - از آنجا که طبعهاست- مطیسع ومنقاد سمعهاست» تا سر آن درسماع نهان پیدا می آید و نيك وبد آن روی می‌نماید واجب باشد «شر ح سماع وو حجد) و آنجه در آن است ازفوابد و آفات » و آدات ۰ وهیتات وذ کر اختلاف علما در آن-جه از محظورات است یاازمباحات. وما آنرا به‌بیان رسانیم» و در«دوباب»روشن گردانیم. ان‌شاءالهتعالی. باب اول : دراباحت سماع . باب دوم : در آداب و آثار آ[۲۷۶] به‌و جددردلو بهر قص و به‌جامه. دریدن درجوار ح. سسسسسسسسس نت بت سا و نت [۳۳3۳ ۱- متن‌عربی: فانا لقلوب والسر اثر خحزائن الاسر ارومعادنا لجو اهر . ۲- شغاف: پرد؛دل» سویدای دل» حجاباندرون‌دل. (غیاث). ۳ روح بروزن زو ح: صفا وتاز گی وعنکی فسیم » بادحوش آ یند. باب اول درد کر اختلاف علما دراباحت سماع و ظاهر کردن حق درآن وبیان قولهای علما د صوفیان در تحلیل و تحر یم آن بدان که:سما ع اول کار است. و آن دردل حالتی پیدا آرد که آنرا «و جد» گوبند» و ازو جدتحريك اطراف(- اعضاء)ز اید-ما به‌حر کتی ناموزون که آن را اضطر اب گویند واما موزون که آن را تصفیق ورقص گو بند. پس ما به حکم سماع آغاز کنیم و آن اول است » وقو لهایی کسه مذهب هر کس از آن روشن شود بیاریم. پس دلیل اباحت آن بازنمایيم پس جواب آنچه حرام دارند گان بدان تمسك نموده‌اند. امانقل مذاهب: قاضی بوطیب طبری!- رحمةاله‌علیه - از شافعی وم-الكو و بو حنیفه ۶ وسفیان‌ثوریعدٍ و جماعنی ازعلما- ر ضی‌الله‌عنهم اجمعین- نقل کرده است الفاظی که‌بدان استدلال کند که: آن راحرام داشته‌اند. و آورده است که: شافعی - رضی‌الله‌عنه _ در «کتاب آداب القضاء» گفته است که: ۱- القاضی» ابوطیب» طاهر بن‌عبد الله طاهر بن‌عمر | لطبری» شیخ لمذهمب و لدب مل طیرسان‌ستة۳۴۸ توفی‌سنة ۴۵۰ وقدجاوزالمائة) (اتحاف جص۴۵۶) ۶ ترجمه احیاه علوما لدین سرود کَفتن لهو مکروه‌استوباطل‌راماند.وهر که از آن‌بسبار کندسفه‌باشدو گواهی‌او نشنو ند. و قاضی بوطیب گفته‌است که : شنیدن آن اززن نامحرم - نزديك اصحات شافعی به‌هیچ حال روا نباشد» اکرجه وی‌راس‌ند با نسینند؛ و | کر جه بنده باشد با آزاد . وهمو گفت که: شافعی گفته است که: صاحب کنیزك چون مردمان‌را برای‌سما ع جمع کند» سفیه باشد و گواهی اونباید شنید. همو کفت که‌از شافعی آمده‌است که: زدن‌به قضیب راکراهیت‌داشتی و گفتی ک-: این چیزی است که زندیقان" وضع کرده‌اند تسامردمان را از حو اندن قر آن بدان مشغول کنند . وشافعی گفت که: کر اهیت «نردبازی»از جهت خبر بیش از آن‌است که کر اهیت دیکر باز بع) . ومحعن شطر نج دوست ندارم » و همه باز نها را کراهیت دارم؛ زیر | که بازی کار اهل دین ومروت نیست. و اما مالك -رضی الله عنه از سرود نهی کرده است‌و گفته: کسی که کنیز کی خحرد؛ و آنرا سرود وی بابد ویر ارسد که آنرا رد کند . ومدذهب دیکر امل مدینه جز «ابراهیم سعد") همین است. واما بسوحنیفه - رضی الل‌عنه - آنرا کسراهیت داشتی وشنیدن «سرود)را گناه دانستی . ودیگراهل کوفهعد وسفیان ثوری د وحماد عدٍ و ابر اهیمد وشعبی وغیر ایشان همچنین. و کل آنچه گفتیم «قاضی بوطیب طبری» آورده است. وبوطا لب مکی رحمه الله علبه اباحت سماع ازجماعتسی نفل اس متن ۶-ربی: کان یکره | لط مطمة با لقضیب»و ول ... (الز نادقةءجمح زندیق »وهوا لذیلایتمسك بشر یعةو یقول بقدم| لدهر ). ۲- هوا بر اهیم بن‌سعدبن ابر اهیم بن عبدا لرحمن بن‌عوف! لقرشی. (ا تحاف»ج ۶»ص ۵۶ ۴) کتاب وجد وسماع ۷ کرده است. و گفته که: ازعبدالله‌بن جعفر۴د واینز بیسرد و مغیرقین شعبهعد ومعاو یهد وغیرایشان - رضی‌اللّه‌عنهم - نقل کرده‌اند که «سما ع‌شنید هاند). و کُفته است که «بسیاری ازصحابه و تابعین سما ع کرده‌اند» و کفته که: اهل حجاز همشه در «مکه) سما ع شنیدندی» درفاضلترین ایام سال- و آن ایام معدود وروزهای تشردی است- که حق تعا لی رد کان‌را در آن به‌ذ کر ود فرموده است. و اهلمدینه‌همیشهمو افق‌بر سما ع بودند چون‌اهل مکه‌تازمان‌ما. وما «بومروان قاضی» رادریافتیم واو کنیز کان داشت که مردادر | الحان شنو انیدندی؟ وایشان‌را برای صوفیان «مغنیه» گردانیده بود. و گفت که: عطارا دو کنیز اه بود که شعر به‌ا لجان و اندندی! ودوستان او آنرا بشنید ندی. و بوطالب گفت که: بوالحسین سالم را کفتند که: چجّو نه‌سماع را انکار می کنی | و جنید وسری سقطی وذوالنون آن‌را بشنیدندی. گفت : چگونه سماع را انکار کنم که آن را روا داشته است وشنیده» کسی که به ازمن است. عبد‌الله جعفر طیسار سماع بشنیدی. ومن «لهوو لعب» را در سماع انکار می کنم . ویحیی معاذ گفت که: سه‌چیز مفقود شده است ر«نیکو رویی با صیانتدٍ وخحوشی آوازی با دیانت*# وبرادری باوفا». ودر بعضی کتب‌این سخن بعینه ازحارث محاسبی آورده‌اند. ودراین دلیل است که او بازهدی و صيانتي وجدی و تشمیری که دردین داشت «سماع» رامیاح داشتی. و ابن‌مجاهد در دعوتی که سماع نبودی ارفتی . وبکسی ازاشان گفت که: دردعو نی جمع‌شد یم ) و«ابوالماسم سر دختر منیسح > وبوبکر- داو د6د وابن مجاهد» ونظیر ایشان باما بودند» وسماع حاضر شد. وابن- مجاهد «پسر دختر منیع» راتحریض کردن کرفت که : ابن‌داود رابکگوی تا ۱- وکان لعطا ءبن| بی‌ر با ح جار یتان‌تلحنان. (اتحاف»ج۶»ص ۴۶۶) پیش 6:2 ۸ ترجمةٌ احیاء علوما لدین استما ع کند. ابن‌داود کفت که : پدرم از احمدحنبل روایت کردی کهاو ۱۳۲۷۷ سماع‌را کراهیت داشتی» و پدرم نیز کر اهیت داشتی»ومن برمذهب پدرم مستم. و ابو القاسم‌بن‌بنت‌هنیع گفت که:جد من«احمدمنیع» از صالح- احمد روایت کرد که: بدراواحمد» قول «این| لخباز 65 بشنیدی. پس ابن مجاهد «این‌داود» را گفت که : بامن روایت پدر درباقی کن. وابن بنت منیع را کفت که: نو نیز روایت‌جد و در | بکٌذ ار ! وتوای بوبکر آچه‌می دّویی‌در کسی که‌بیتی‌روایت کند؟ آیاحرام باشد ؟ ابن داود گفت: نه. گفت : اگرخوش آواز باشد روایت اوحرام شود؟ گفت : نه . کفت: ار در روایت » آن بست را دراز بکشد و ممدوو ر | مصور کند و مقصور را مم‌دود» حرام شود؟ گفت: من‌طاقت يك دیو نداشتی طاقت دو دبو چگونه دارم! وبوطالب‌مکی گفت: ابوالحسن عسقلاني اسودهازاو لیاء بود»اوسماع بشنیدی و شیفنه شدی. ودر آن کتابی ساخته است وبرمنگران رد کرده. وهم‌چنین جماعتی در ردمنگر انآن تصنیفها کرده‌اند. ویکی ازم‌شابخ گفت که «بوالعباس خضره را دیدم وازاو پرسیدم که: دراین سماع که اصحاب مادر آن مختلف شده‌اند چگوبی؟ گفت که: سنکت لخشان است که جز قدمهای عالمان بر آن ابت نماند. و ممشاد دینوری گفت که: بیغامیسر بت صلی الله علیه وسلم راب4 خواب دیدم و گفتم: پارسو لاله !از این سماع هیچ‌چیز را انکارمی‌فرمایی؟ گفت: نمی‌فرمایم . ولیکن بگوی ایشان‌را که افتتاح آن یا ختم آن بسه قر آنْ کنند. وازطاهر بلال‌همدانی‌وراق که‌اهل علم بودحکایت شده که گفت:در جامع جده برلب دریا معتکف بودم. روزی طایفه‌ای را دیدم که درجانیی از آن و لی می گفتند و مي‌شنید ند . ومن آذر ابه دل انکار کردم. پس پیغامبر کتاب وجد وسماع ۹ را صلی‌الهعلیه وسام - آن شب درخواب دیدم که در آن جانب نشسته» وبهلوی او ابوبکر صدیق - رضی‌الله‌عنسه - نشسته بود . وابوبکر قولی مسی گفت و پیغامبر - صلی اله‌علیه وسام- می‌شنید» ودست برسینةً سود می‌نهاد چنانکه «صاحب و جد» نهد؛ ومن درنفس خود گفتم: نبایستی کسه بدان حماعت که‌سما ع‌می‌شنیدندانکار کردمی. و اينك پرخامبر است-صلی‌الله علیه وسلم - که‌استما ع می‌فرماید» و بوبکر- رضی الّعنه - قول‌می گوید. پیغامبر - صلی‌الله‌علیه و سلم - 4 من نکر ست و کت «هذا حق بحق» با گفت «حق من حق». مترجم می کگو ید : معنی «بحق» آست که : قیام آن به‌حق‌تعا لی است. و معنی («من‌حق» آاست که: صدور آناز حی تعالی است. وراوی‌در مان این دو لفظ متردد است. وحشد گفت که: رحجمت برادن طابفه‌در سه‌حال نازل شود: درحال حوردن؛ زیرا که نخورندمکُر پس ازفاقه»ٍ ودرحال مذا کرت‌علم؛ زیرا که محاورات ایشان در مقامات صدیقان باشدع ودرحال سماع زیرا که به و جد صادق»‌شنو ند وحق‌را بنند. و ازاین جر یح آمده که: درسماع رحصت دادی. وی‌را بر سد‌ند که «درروز قيامت درجملهٌ نیکیها باشد پادرجملةٌ بدیهاآه گفت: نه‌در نیکیها ونه دربدبها ؛ زیرا که لغو راماند.وخدای- عزوجل -در آن گفته است : لایاخذکمالله با للغوفی‌آیمانگم. این آنست که ازقو لها نقل شده است. وهر که حق را ازتقلید طلبد.هر گاه که در آن استقصا کند و لهای‌متعارض بابد. پس حیران بماند باسوی بعضی فقو لهابه‌تشهی مایل شود. واین همه‌قصور باشد» بل باید که حق رابطلید به‌طر بِق آن. و آن بدان باشد که ازماًعذهای عطر واباعت بح کند جنا نکه بادخو اهیم کرد. ۹ تر جمه احیاه علوما لدین بیان دلیل بر آنکه سماع مباح است بدان که:معنی این‌سخن که «سما ع‌حر ام‌است»: آن داشد که‌حدایب عزوجل - برفعل آن عقّو بت فرمابد. واين کاری است که به مجرد عمسل دانسمه نشو ده بل رد سمع دانسته شود. ومعرفت حعمهای شر عی محصور است در نض»بافیاس برمنصوص. وبه نص آن می‌خو اهیم که: پیغامبر - صلی الله‌علیه و سلم به‌قول بافعل خحود ظاهر کرده باشد, وبه قیاس آن معنی که : ازالفاظ وافعال اوم‌ئهوم می‌شود . وچون در آن‌نصی‌نباشد. و قیاسی بر«منصوص»مستقیم نشود» حرام گفتن آن سخنی باطل بود» وفعلی باشد که در آن حرجی نبود» چون دیگر مباحات!. ودر تحر سم سماع نهنص دلااست می کند و ندقیاس. ودر جوابی که دلیلهای جماعتی‌را- که به تحریم مایل‌اند- خسواهیم کَفْت آن روشن می‌شود. و هر کٌاه که جواب دلیلهای ابشان تمام شود دراثبات این غرض بسنده‌بود ولیکن ما ابتدا کنیم و گوییم که : نص وقیاس هردو بر اباحت آنذ دلیل است. اما قیاس : آنکه‌در سرودمعنیهایی فراهم آمده استو باید که‌نخست [ ۲۷۸ از وفراد آن بحث کرده‌شودپس ازمجمو ع آن. جه‌در آن شنبدن آو از حوش وموزون مفهوم است که دلرابجنباند . وصفت عام‌تر آنست که‌آن « آواز عوش»است. پس آواز حوش دوقسم باشد: موزون* وناموزون. ۱- متن‌عربی: ویبقی فعلالاحر ج فیه کسا ثرا لمیاحات . توضیح آنکه:دراین من کلم «یبقی » بارها به «باشد) تر جمه شده است. کتاب وجد وسماع ۱۱ وموزون دوفسم بود: مهو معا حون اشعار . و نامفهو مد جود آواز حمادات ودیگر حبو اثات . اما شنیدن آواز عورش : از آن‌روی که عورش است» تباید که حرام دو د. بل حلال است به‌نص وفقیاس. اما قیاس: آنکه‌رجو عآن بدان‌است که«حس شنواییانسان‌لذت می‌یابد به ادراك آ نچه‌مخصوص است بدوه.و آدمی رایکک‌عقل استو پنج ح<س. وهر<سی زر | ادرا کی است . ودر مدر کات آن حس جیس‌زی است. که در آن لدت است. ولذت بصر : دردیدنیهای حوب است» چون «سبزیو آب روان وروی نیکو» ودرهمه لونهای حوب. و آن درمقابلة آنست که مکروه‌است از لو نهای تبره وزشت. و«شم» ر زسیم‌بو پهای وش است. و آن درممابلة نتنهای‌مستکره اسرت. وذوق راطعمهای لذید است؛ چون «چربی وشیرینی وترشی » و آن در ما بله تلخی رده است. و لمس را لسدت نرمی وناز کی است . و آن در مقابلهةً درشتی وتندی (حد ضراسه) است. وعمل را لسدت عام و معرفت است. و آن در مقابله جهل و بلادت است. پس ه«مچدنین آوازهایی که در بافت آن دس سمع است دو قسم است: مستلد عد جون آو از «هز ار دستان» ومزامیر. ومستکره ۶ جون بانکگث دراز کوش وغیر آن. وقیاس این حس‌و لذت آن» :ر دیگر حسها و لدئهای آن درغایت ظهور است. واما نص : دلیل بر آنکه «شنیدن آو از عوش مباح است» منت 5 ترجمةٌ احیام علومالدین نهادن ص تعا یی است بر بند گان بدا نچه کفته ات « یز یدفی الخلق مایشاء» ن آواز وس است . ودر حدیت است : ۳ ۱ ودرته‌سیر این آبت گفته‌اند که: ما بعث لله نبياً الاحسنالصوت. ای حق‌تعالی هیچ پیغامبری نفر ستاده‌مگر حوش آو از. و پیغامبر صلي الّهعلیه وسلم- گفست: له‌آشد اذناللر جلا لحسن|لصوت- با لقرآن»من‌صاحبا لقینةا لی‌قینته. ای؛ هر آ بنه حد ای-عز و جل - از مردی که ثر آن به آواز وش خو اند » به از آن استما ع فرماید که «رصاحب مطر به» ازمطر بهٌ و د. ودر <-دیت آمده است درمعرض نای داود - عابه اسلا که: اوحوش آواز بود» درنوحه کردن برنفس خحود و درخواندن «ز بور) تابه حدی که آدمیان و بربان ومسرغان وو حشیان برای شنیدن آو از او فراهم آمدندی» وازمجلس اوچهارصد جنازه - و آنچه بدان نزديك باشد در وفتها برداشته شدی. وپیغامبر - صلی الله‌علیه و سلم گفت: درمد ح بوموسی اشعری: لقداعطی هذامزمار من‌مزامیر آل داود . ای» این را مزماری ازمزامیر آلداود داده شده است. متر جم می وید که: مزامیر اینجا ضرب‌مثلی است. که ازعوشی آواز چنانستی که در حلق اومزامیر است. وبه آل‌داود...۱ خو استه است. وعدای - عزوجل - گفت: انانکرالاصوات لصوتالحمیر. و ان به مهو م تعطاب دلیل است برمدح آوازخعوش. وا گر روا باشد که کُفته شو د که «اباحت آوازخوش به شرط آن است که درخواندن قر آن باشد» لازم آید که شنیدن آواز «هزاردستان» حرام‌بود؛ زیرا که اوقر آن نمی‌خو اند. وجون شنیدن «آوازغغل» که آن ر معنی بیست ‏ روا مسی با شد ۵ شتءدن [۳ ۱- احتمال دارد که از تر جمهٌ فارسی دراینجا کلمه‌ای افتاده باشد؟ کتاب و جد و سماع ۳۳ آوازی که از آن حکمت ومعنی‌ای صحیح مم‌و م شوو » حرا روا ماشد؟ چه بعضی ازشعرها حکمت است"- چنانکه پیغامیر - صلی‌الّهعلیه وسلم- گفته است- واین نظر است در آواز از آن روی که‌عوش باشد. درجادوم: نظر است در آواز وش موزون. چه موزونی ورای حوشی است. و بسیار آواز وش باشد که ازوزد بیرود بوده وسیار آواز موزون باشد که خوش نبو د.و آوازهای‌موزون‌به‌اعتبار مخار ج آن سه‌اسشت : جه آواز » !ما از جمادی بیرون آید: جون آواز نایها ورودها؛ و آواز طبل وقضیب وغیر آن و اما از گلوی‌جانوری: و آن‌جائور با آدمی بودیاغیر آن. جه آو از عند لیب وقمری ودیگر مرعالت باعوشی آواز- موزود است و مطلع ومتطع آن ممناسب. و برای آن در شندن او لذتی است. واصل در آوازها کلوی جانوران است»و ای بر سیت آواز کلو وضع افتاده است. وان [۲۷۹] تشه «صنعت به خلشت» است. چه هیچ جبزی لیست- از آ نحه اهل صناعت آنرا تصو بر کر ده‌اند که نه آن را مثالی است درخلقت» که حق تعالی در اختراع آن متفسرد است» وصنا ع از آن آمو خته‌ا ند و یداد قصد اقتدا کرده‌اندوشر ح آنذدر از است. و شتندن ابن آو از ما مستحیل است که از برای عوشی اموزو نی حر ام باشد . حه4 آواز عندلیب ودیگر مرغانرا هیچکس حرام نگفته است . ومیان «نای - گلوی ونای گلوی» فرقی نیست. ومیان حیوان و جمادهم فرقی نه. +«س بابد که بر آو ازعندلیب تیاس کر ده شود » آوازهابی کسه از دیکّر جسمها به اختبار آدمی بیرون‌می آید؛ چون آوازی که از حلق بیرون می آید» و آوازی که‌از«قضیب‌وطبل ودف»وغیر آن بیرون میآید.واز ان مستثنی نباشدجز ملاهی ورودها و نایهایی که‌شر ع از آن منع فر مو ده‌است اب اشاره‌است به‌حدیت: آن‌من لشعر لحکهة (ا تحاف.ج ۶ص ۴۷۱) نه‌بر ای لذت آن. جه اگر منع بر ای‌لدن بودی»بس مرچه آدمی‌از آن لد پابدممنو ع بودی. ولیکن مر حر ام‌شد » و حرص بر ضصراوت (- اعنیاد) مردمان درو ردن مر آن اقتضا کرد که درباز داشتن از آن مبالغتی رود نا (< حتی) درابتدای کار به شکستن تجمها انجامند. پس آنجه شعار شراب خو اراد بودهم با آن حسر ام رل ) و آن رودها ونایها است وبس. وتحریم آن به تبعیت بود؛ چنانکه تحریم‌علوت بازن بیکانه) زبراکه‌آن مقد مك شهوت است. و نکر بستن در «راد» حرام است؛ٌ زیر ا که به‌عو رت متصل اسست. واند کی از مر | کرچه‌ایجاد مستی رحریل حر ام است؟ زیر ا که باعث است بر مستی . وهیج حرامی نمست 4-5 حر ام باشد » و کرد بر گرد آن حصاری مانع دو د. جنانکه پیغامیر ب‌ صلی له علیه وسام - گفست : ان‌لکل ملك حمی‌دان حمی‌اله محارمه. ای» هر - پادشاهی را حمابت(قرق) کاهست وحمایت گاه خحد ای - عز و جل-حر ام کرده‌های اوست . باس «رو دها نابها) ره تبع <مر حرام شده است در 4 سه علت. بکی: آ رکه داعی به‌شضر بت جمر دد . ده لدتی که ندال حاصل‌شود به‌شرب خحمر تمام شود.و به‌مثل این‌علت اند کی از خمر نیز حرام شده‌است. دوم: آنکه‌چون درحق قریب عهد به شرب خمر» نزديك بود که آن‌مجلسها را که در آن به(«شرت) انسی بو ده‌باشد باد ده , و آن سر باد آمدن شو د» و باد آمدن موجب آرزو خحاستن بود» و آرزوخاستن جود‌3وی شو دمفتضی اقد امبود. و بدین‌علت درادتد | از «حنتم و مز فت‌و نقیر ۳6 هی بود. 9-۱ -- درحالی که. ۲- وحرم قلیل! لخمروان‌کان لایسکر لانه یدعوالی السکر. (اتحاف» ع۶»ص ۴۷۲ ) ۳ تفیر : ساتگین. کتاب حل وسماع ۵ ۱ و «حنتم» سبوی سیر | کو بند-و بعضی کفته‌اند: سر خر اب ومزفت آوندی را کو بند که به (رزفت) انسدوده باشند . وزفت جبزی بساشد مانند (قبر) که از در جات صنو در بیرون آ بد. وهیات ابن آو ندها مخصو ص است به شرات؛ ودددن صورت آن شراب را باد دهد. وادن علت غیر ازعات اول است. <ه دراین علل لد داددهند ه معتبر دء‌ست. جه4رردیدن مطر به‌و آو ندهای شراب لدتی نست»و لیکن از آن روی که باد دهندةٌ شرب‌است علت آواز است.پس ا کر«سما عوشرب‌را یاد دس باد دادنی که آرزوی حمر دردل برانگیزد ت- در کسی که با آن الشت کر فته باشد » اور ا ازسماع ب‌ بخصورص آذن علت 4-5 دراه است س هی با شد . بدیشان ممتنع بود . زبرا که هرقومی که تشبه به قومی نماید » اواز ایشان بود. وبدین علات می گوییم که: سنتی که شعار مبتدعان گردد با ند کذ اشته شود از بیم شیه ده‌ایشان. وبدین علت «دهل» که مخننان زنند حرام‌است- و آن طبلی در از است و مبات بار يك‌با دو سر بهن- وا کر نه شمه یه اشان بودی» آن چون طبلك حاجیان وغازیان بودی. ببار اد واسبات (شربت) حاضر کنند» وسکنکبین درقد ح ر بز ند» وسافی نصب کنند که برایشان بکردد و بدشان دهد » و ایشان ازسافی بگیرند و بخورند» وجمع‌را عدمت کنند! وسخنانی که‌میان شرابخو اران معتاداست بگویند حرام باشد » | کرجه آن‌شربت در نس <جو د مباح بو د. ۱- متن عر بی: و یحبی بعضهم بعضا (ا تحاف ج۶»ص ۷۴ ۲) ۶ ترجمة احیاء علوم! لدین شود از پوشیدن قباء وستردن موی و گذاشتن بعضی از آن گردا کرد سر در شهر هابی که در آن «قبا) لباس هل فساد است. واز آن درماوراءا لنهر بازداشته نشود جه آنجا «قبا» امل صلا ح رامعتاد است. و ددین معنیع] «نای عرافی» وهمه رودها » جون «رجنکت وربات و بربط» وغیر آن حرام شده است. و آنچه جز آن است درمعنی آن نیست؛ جون شاهین شبانان و حاجیان وشاهین طبالان . وجون طبل وقضیب و هر آلتی که از آن آو از وش وموزون بر آید- جز آنچه معتاد شر اب‌خحو اران است - زیرا که‌آن همه به‌نعمر تعلق زد ار ده و آن‌را ناد زدهد و آرزوی آن نه‌انگیزد» ودر آن [۲۸۰] تشبه به‌شر ایتعواران نب‌اشد ودرمعنی آن نبود و براصل اباحت بماند ازروی قیاس بر آو از مرغان وغیر آن. بل گو بیم که: شنیدن رودها از کسی که آن را بی‌نسبت وناخوش زند هم‌حسرام‌است". وبدین روشن شود که علت تحریم آن مجرد لذت وخوشی‌نیست بل یاس آنست که: جیزهای حوش همه حلال باشند» مر آنکه در تحلیل آن فسادی است. دای - عزوجل گفت: قل‌من‌حرم زینة‌الله‌النی آخر چ- لعباده و الطییات من‌الرزق. ای» بگوی( که‌حرام کرده‌است؟ زینتی که حدای -عزو جل- بر ای بند کان حود بیرون آورده است ) وجیزهای خحوش» م و این آو ازهسا -از آن روی که آوازهای موزون است. حرام نیست وبه عارضی دیکر حرام شده است . چنانکه بیان عارضهای حرام کننده بخو اهد آمد. درجه سوم : موزون ومفهوم و آن شعر است. و آن جز ازحنجرة آدمی بیرون نیاید. وما به قطع گوییم که : «آن میاح است» زیرا که جز ‌ مفهو می زرسادت تشه است. وسحن مبهوم حرام دمست . و آواز عص.وش ۱- بل اقول: سما عالاو تاد ممن‌بضر بهاعلی‌غیر وزن متناسب مستلذ حر ام‌ایضاً. کتاب و حجد وسماع ۱۷ وموزود‌حرام‌نیست. پس جود «آحاد) حرام‌نباشد «مجمو ع» از کحا حرام شو د؟ آری» در مفهو م او نکر بسته آ ید اگر در آن محدوری( - محظوری) راشف شرو نظم آن وصوت,» نطق آن حرام بود- باالحان با شرد یابیالحان. وحق درادن باب آذست که: شافعی ‌- رضی‌الله عنه گفته است : الشعر کله کلام» فحسنه حسن‌دقبرحه قبیح . ای»همةهٌ شعر سخن است»عوب آن وب است وزشت آن زشت. وهر گّاه که «روایت شعر» بی‌صوت و لحن روا باشد, روات آن بالجن هم روا باشد. جه آفر اد مباحات حون فر اهم آید میاح باشد. وهر گاه که ماسحی به‌مباحی بو ددد حجرام دسوده مک آنکة درمجمو ع محدوری راشد که در آحاد نبود. و اننها محذوری نست!. وروایت شعر چکّونه منکر باشد؟ که پیش بیخامبر-صلی ال علیه- وسام-رو ایت کرده ند.و پیغامیر-صلی الّهعلیه‌وسلم- گفته‌است «آن مسنالشعر لجکماةه. و عالشه - ر ضی الله‌عنها س ان ست روابت کرده است. شعر : ذهبا لذین بعاش فی‌أکنافهم و بقبت فی‌خلف کجلد الاجرب ای » رفنتد کسانی که در کنف ایشان بتوان زیست » وماندم بسا قو می رد که جون بو ست گر کین بی‌منفعت و بامضرت‌اند. و در رصح حین) آمده است از عایشه - رضی‌الله‌عنها که حون پیغامبر س صلی الله علبه - و سام به‌مد دنه آ مد ابو بکر و بلال‌ر| - رضی‌الله‌عنع ما - تب گرفت. و در مد ینه رو با بود. ومن گفتم : ای‌پدر | و د راجکونه مسی‌بین یآ وای رلال] جو د ر اجکو نه می‌بابی؟ و بو بگرر | س-‌ ر ضی‌الله عنه مس جون تب کرفتی این ست بخو اندی . سعر ۰ کل امریء مصبح فی‌اهله. . وا اموت‌آدنی من راك نعله پس ترس و یت من یت و خر ۱- آبااین فتو ای صریح وفاطع غرالی شاعر بو دن اور | تأید نمی کند؟ ۸ ترجمهٌ احیاءه علوما لذین ای » هر فردی درمبأن اهل و د غارن کرده شده است» واو را مر کث‌نزدبکتر ازبند نعلین اوست. وبلال را چسون تب زایل شدی » آواز بلند کردی و این دوبیت خو اندی؛ شعر : الالیت شعری هلا ببتن لبلة بو اد وحولی آذخرو جلیل وهل‌آردن یوماً میاه مجنة و هل ببدون لی‌شامة دطفیل ای کاشکی بدانم که هیچ شبی به وادیی گذر انم؟ و گرد بر کردم خیر بویا ودرعت مام باشدعٍ وهیسچ روزی به آبهای مجنه رسم وهیسچ شامه وطفیل را بینم؟ مترجم می کوبد که: که تمام در حتی است بس ضعیف که بر کی دارد چون بر کٌكث خعرها»وعرب شکاف خانه‌ها رااز آن پر گرداند. وخیر بو با و ثمام در زمین مکه‌بسیار باشد . ومجنه موضعی است نزديك مکه و در جاهلیت آنجا بازار بوده است. و شامه و طفیل نام‌دو کوه است. وعایشه گفست : من پیغامبر را صلی‌اله‌علیه وسلم - ازاین خبر کردم. گفت(ص): اللچم <بب‌الینا المد 4 کحبنا مکاة. ای»ای بار خد ایا مد دنه را برما دوست گُردان چون دوست داشتن مامکه‌را. و پیغامبر-صلی الّه‌علیه و سلم - درمدینهعذت‌نقل می کرد با مردمان برای بنای مسجد ومی گفت : هذاجبال لاجمال خییر هذا آد رینا وآطهر ای» این اشتر ان‌نه‌اشتر ان عیبر است این نیکو ترآ ام پرورد کاردا و پا کیزه‌تر. و گفت: اللهم ان الامر آمر الآ خرة فاغفر الانصار والمهاجرة ای ای‌بار خد اباء کار کار آحرت است» پس‌انصارو مها جررا بیامرز. واین‌در صحیحین است.. وبیغامیرت صلی الله‌عله وسلم-برای (رحسان ۳ دس کات وحد وسماع ۱ درم‌سجد منبرنهادی» واوبر آن بایستادی وازبرای پیغامبر - صلی‌الله علیه- وسلم_مناعرت نمودی‌باویر | نصرت کردی. و پیغامبر (ص) گُفت: اد‌الله- بو بد «حسان» بروح [۲۸۱] القدس ما نافح اوفاخر عن‌رسو[الله. ای» حعدای- عز و جل - حسان راموید گرداند به جبرئیل » مادام که پیغامبر را نصرت کرد باازبرای وی مع‌اخعرت تما دل , وجون «ذا بغه) شعر ود بر او خدو اند وی‌را گفت: «لایفطض الله‌فاك» ای » دای - عزوجل - دنداد ترا شکسته مکرداناد. مترجم می کو بد که: (فظط «دهان» را به‌حای دندان بعاد فرموده است» و آن مصطلح است. وعادشه-رضی الله‌عنها- کفت: باران پیغامبر -صلی الله‌علیه‌و سام- اشعار روابت کردندی» وییغامبر- علیها لسلام ۳ یسم می‌فر مود. و«عمروبن شر دد) از بدر نعود روابت کرده که: در حدمت پیغامسر - صلی الله‌علیه و سلم- صد ببت آزشعر «امیهٌابی صلت» روایت کر دم و او می گفت: هیه! هیه! ای» بیار | بیار | بس گفت: ان کاد فی‌شعره لیسام. ای» نزديكث آمده در شعر ود که اسلام آرد. وانس گفت که برای پیغامبر - صلی‌الله‌علیه وسلم - درسفر اشتر ان را به‌عواندن شعر براندندی . آدجشته اشتران زنان را «حداء» می‌خو اندو « براءبن مالك» اشتران مردان را . پس پیغامبسر ب علیه السلام - گفت : یا| نجشه ر و یدك سوقك بالقواریر . ای»ا ی آنجشه اشتر ان زنان را آهسته‌ترران. مترجم می گو ید که: «قو ار بر » شیشه‌ها را کوبند » واز زنان بدان کنات فرموده است . و برای ضعف عزدمت وقوت , ایشان را «رحداع» کراهیت داشت تب ات در ای آزچه اشعر ان نمز در رو دد و ز نان از آن ر نج ۲۰ تر جمهٌاحیاه علوم الدین بینند » و اما به سببت آو از عوش که در دل ابشان صبوتی! پدید آ بد. و همه حداه گفتن‌در پس اشتر ان ازعادت عرب بوده است» در رمان پبغاعیر-علیها لسلام ودرزمان صحایه. و آن مودی جزبه شعرهادی که ره آوازهای و ش و لحنهای موزون ادا کرده شدی . ون-فل ذشده که کسی آن را انکار کردی . بل بسیار بودی که آن را التماس نمودنسدی : کاهی بر ای تحر دك اشتر ان» و کاهی برای لدت. پس روانباشد که حرام سود «از آن روی که سخنی مههو م با لدت است که بهآوازهای سوش و لحدهای موزون ادا کرده می‌شو د). درجلا چهارم: نظر است در آن. از آن روی که حسما نندةٌ دل‌است» و بر انگیز اننده آنچه براوغالب است.پس می گوبیم که : حق‌تعالیر اسری است درمناست نغمه‌های مسوزون به ارواح » تابه‌حدی که وی‌را در آن اثرهاست عجیب . چه بعضی آوازها شاد کند » و بعضی اندوهگین‌ساز » و بعضی و ات آرد» و بعضی دبخند اند و به طرت رساند» و بعضصی آنست که ازاندامها حر کت بیرون آرده در وزن‌آن» به دست‌وبای و سر. و کمان تیا دك برد که آن برای دردافت معنی شعر است . حه آن ار دررودها هم‌هست» تاده حدی که کفتها ند که : هر کهر | بهار وزهسرات آن» و بربط ونغمات آن» درجنیش نیارد » مزاج او متغیر باشد وعلاج او متعذر بود. وحگونه آن از دریافت معنی باشد؟ که آن تأثر از طفلی کسه در گاهو اره باشد هم‌دیده‌می‌شود. چه آو از عوش اورا از گریه مانع‌می‌شود و نس آور | از سمب گر باننده مشغو ل می کند و ده شنیدن آن می آرد. واشتر با کجی طبع حوده از حو اندن شعر جنان اثر می‌بد بر د که بار گر ان را باآن سك می‌شمار د » وراه در از را از تشاط شسندن کوتاه ات نوات : میل کر دن به‌سوی کود کی و مها ق‌کار کودکان شدن . کتاب وجد وسماع ۲۳۱ می‌بند ارد. و آن‌نشاطدروی دك | می | بد که وی را مست و واله‌می گرداند. ومی‌بینی که درحالی که بسایانها مالیده باشد» ودر ردر محماها مانده باشد چون آو از «حداء» بشنود کردن برافرازد و آرش به «رحادی» دارد»و جنان شتافتن کیرد که م<ماها در جنیش آید. و دسیار باشد که ار سحتی رفتسن و گرانی بار» تنش تلف شود وازغایت نشاط وی‌را از آن شعور نبود!. ابو بکر» محمدین‌داود دبنوری - که به «رقی آه معروف بود - گفت که: دریادبه‌ای بودم و به فسله‌ای از قبایل عرب رسیدم» ومردی‌ازاشاد مر | مهمان داشت و بدخحیمه در د. ودر خممه نشده‌ای سباه در رد دبدم» و ببس حیمه اشترآن سرقط شدد» واشتری پژمرده که گونی در بز ع روح است. آن غلام مرا گفت: تومهمانی» ورعایت حق تولازم باشد . درحق من شفاعتی کن؛ که ابن مرد درا کر ام مهمان ما لت نماد وشغاعت ثرا قمول‌فررماید» و ازمن برد «ردارد. پس چون طعام آوردند » من از عوردن امتنا ع نمودم و گُفتم: تا شفاعت من درحق این بنده قبول نفرمابی من نان نخورم. گفت: این غلام مر | درو بش گٌردانید و همه مال مرا هلالك گردانید. گفتم: جکو نه؟ کَفت : آوازی [ ۲۸۲ ]وش دارد. واسیاب معیشت من‌ازاین اشتران ممهدمی‌شد. بس اوبارهای کران براین اشتر ان نهاده و«حداء»می گفت» تاسه‌شب راهر | از عوش آوازی او دريك شب قطع کردند. وجون بار ابشان فترود آورد همه سقط شدند مکّر این یکی . ولیکن تو مهمان منی - وبه حکم آنکه اس این هم نمو نه‌ای‌دیگر از آنچه مورداستفادةشیخ بزر گوار سعدی‌شیر ازی قرار کر فته آنحا که کفته است: ‏ اشتر به‌شعر عرب؛ درحالت‌است وطرت گرذوق نیست‌تر ا» کج‌طبع‌جا نوری ۲-دررسالهٌقشیر به آمده است:ا لمعر وف با لدفی .را لرسا له.ص۸ ۲:جاب‌بیروت ) ۷ بر جمه احیاء علوم الدین ا کرام توواحب است من‌اورا به‌تو بخشيدم. ودینوری گفت: من و استم تا آواز او بشنوم.بامداداورا گفت تاحداء گوید برای‌اشتری که آب‌می کشید از جاهی که آنجا بود. حون آواز بلند کرد » اشتّر رشته بکسست وسر در جهان نهاد» ومن به روی درافتادم" ۰ و کمان نبرم که هر گس آوازی از آن خوشتر شنیده باشم. ۱ پس تأثیر سما عدردلها محسوس است. وهر که سماع اورانجنبا ند ناقص باشد. وازاعتدالمایل» وازروحانیت دورء» ودر کثافت ودرشتی‌طبع زیادت از آن اشتر ان ومرغان بود بلکه ازدیگر ستوران . چه آن همه از نغمه‌های موزون متأثر شو ند. وبرای آن مرغان برسر داود علیه | اسلام ب برای شنیدن آوازاو باستادندی. وهر گاه درسما ع به اعتبار تأثر آن در دل - نگری» رواباشد که در آن حکم مطلق کنی ‏ له به ایاحت و نه به تحریم بل‌به حالها و شخصها واخحتلاف طر بق» نغمه‌ها مختلف شود . وحکم آن حکم جبزی باشد که دردل بود. و بو سایمان دارانی گفت : سماع دردل حاص-ل نکند جیزی که دراو نباشد» ولیکن بجنباند چیزی راکه بااو بود. وسراییدن (عدترنم) به سخنان مسجع موزود معتاد است در موضعها » برای غرضعه‌ای مخصوص که بدان دردل اثرها بماند. و آن هفت موضع است . اول: سرود حجاح که ایشان در شهرها با «طبل وشاهین وسرود» بکردند» و آن میأاح است. زیر | که شعر هاپی است که‌نظم شدهاسست‌در صفات ۱- شرح ربیدی: فوقعت لوجهی حتی اشار علیه با لسکوت . (اتحاف» ج۶ ص ۴۸۵) کتاب وجد وسماع ۳۳ « کعبه ومقام وحطیم! وزمزم» وجایهای دیکُر عبادت» وصفت بادیه وغیر- آن. وتاثر آن انگیختن آرزوست به حج خانةٌ نعدای» وبرافروختن آتش اشتیاق- که‌اصل آن‌حاصل با شدو | کر نباشدبرانگیز انیدنو جلب کردن‌اصل آن. وچون حج قربت است. و اشتیاق آن‌ستوده است؛» پس‌تشویق‌سو ی آن به کل آنچه شوق انگیزد ستوده باشد. ۱ وجون و اعظ را رو | باشد که سخن عود را در و عظ نظمی‌دهدو رد سجع ببار اد ومردمانر | ره یج مشتاق گٌرداند» به‌صفت کردن 01۳ وجایهای عبادت و ثواب آن ؛ غیر اورا درنظم شعرهم روا باشد. چه وزن چون به سجع پیوندد. وقع سخن دردل بیشتر شود. وچون آواز عوش و نشمه‌های موزون با آن ضم گرد وفع سبدن نز ابد گیرد» و جون طیسل و شاهرن و حر کات ایقا ع با آن باشد «تأثر» کمال پذیرد. واين همه‌جایز است تا آنگاه که نابها ورودها - که شعار مفسدان است - در آن داخل نشود. آری 1 اگر معصود وی تشو بق کسی باشد که سفر حج وی‌را رو | تشد جون کسی که «فر ضص» از نهس حود ساقط کرده باشد » ومادر و بدر اورا دستوری ندهند. پس سفر اوحرام باشد. پس تشویق اوبه سهر » ده سب سماع و به هر سخنی که شوق انگیزده حرام باشد. حه نشو بق به حر ام حرام بود. وهمچنین چون راهها ايمن نباشد» وهلالك غالب بود تحريك دلها به تشویق روانباشد. دوم: آنچه معتاد غازیان است برای تحر بض مردم‌ان برغزو. و آن نیز هم میاح است )4 جنانکه حجاح را ۰ ولیکن بابد که شعر ها] وطر بق ۳۹ مقام ابر اهیم و حطیم: آنحه میأان رمزم و مهاماست» و مر دم‌در آیجا ره حضو ع ونحشو ع دعا کنند. ۱ ٩‏ من عر بی: و لم بأذن لها بواه فیالخروج. (اتحاف» ج۶:ص۴۸۷) ۷۴ ترجمهٌ احباه علوما لدین لحنهای ابشان مخالف شعرهای حاجیان باشد. زیرا که برانگیختن داعية غزو به دلیر کردن باشد وتحريك شم بر کافران» وتحسین شجاعست ؛ و حقیر داشتن نفس ومال به اضافت آن. ومئال شعرهای دلیر کرداننده. قول متنی است؛ شعر : فان‌لا آمت تحتالسیوف مکرما تمت ونقاسی الذل غیرمکرم ای» ا گر درزیر شمشیرها با کرامت نمیری» در رنج وخواری بی کرامت بمیری. وقول اوست: یری الجبناء آأن) لجین حزم و تلاك خدیعة الطبع اللئیم ای بددلان پندار ند که بددلی هشیاری است » و آن فرییش طبع یم است. وامثال آن - وطرق وزنهای دلیر کننده مخالف طعرق آرزو بر انگیز نده‌است. واین نیزمباح باشد دروقتی که غزو مباح بود. وممستحب بود در وقتی که غزو مستحب بود ‏ ولیکن در حق کسی که وی دا غسزو رو | باشد. سوم: شعرهای رجز که دلیران دروقت جنگ خوانند» وغرض‌از آن دلیر کردن نفس خود وباراد بود؛ [۲۸۳] و تحر يك اشاط بر ای‌جنگ. ودر آن تمدح است به‌شجاعت ودلیری. وجون آن به لفی جوبوصوتی حوش باشد وقع آن در نس بیشتر بود. و آن میاح است درهر جنگی که مباح باشد. ومستحب است در هرجنگی که مستحب بود. امسادر چنگ‌با مسلمانان واهل ذمت؛ وهرجنگی که محظور باشد محظور بود. زیرا که تحر يت داعیه‌هابه‌سوی محظور )محظور باشد . و آن منقول است از دلیران صحابه حون «علی» و را لد) وعیر اشان. و برای‌آن می گو بیم که : در لشکر گاه عاز بان ار زدن شاهین منسع باید کرد. زیر ا کسه آواز آن تنگت‌دلسی واندوه آرد وعمده شیحاعت را کتاب وحل وسماع ۵ ۲ بگشاید و صرامت نفس را ضعیف گُرداند؛ وبه اهل‌و وطن آرزومند کند» و در جرک سستی آرد. و همحجمین دیگر صو نع] و لحنها که رقت آرد د تس4 احنهابی که مورحت روت واندوه ۳ شد مخا لفی لحنهابی است که معتضی جر کت ودلیری ب-ود . پس هر که آن برکند در #صد آزکه دلهسا را متغیر کرداند» ودرجنگی که مستحب باشد رها راسست گرداند» اوعاصی بود. واگر درحنکگت محظور [ با قصد انداد سستی ] آن را کار دد د مطیع باشد . چهار م: آو ازهای نو حه و نغمه‌های آن وتأثیر آن درا نگیختنغم و کر به است وملازمت‌آندوه ودلتنکگی.و آن دوفسم است: سمو ده است و نکو هیده. اما نکو هیده: حون غمی که بر قوت‌جیزی دو د. وحدای-عزوجل- گفتهاست؛ لکبلا تأسواعلی مافاتکم. ای؛ تااندوهکین دشو ند برجیزی‌دنباوی که‌ازشما فوت شود. واندوه برمردگان ازاین‌جمله‌است. چه‌آن ناپسندیدن فضای خدای است. وتأسف برچیزی دنباوی که ازشما فوت شود و اذرا تدارك نیست . واین اندوه جون نکو هیده است؛ تحر بل آن به نو حه نامز نکو هیده راشد , وبرایآن درردو <ه» دهی صر یح آمده است. و اما اندوه ستو ده:اندوه آدمی‌است در تقصیر های‌خو ددر کار ددن: و گر بدبر کنامان حود.و کر بستندو اند و هگین شدنو ود رابه گریند کان و اندو هکنان مایزده کردانیدن ‌ برای جیر ان حطا ها س‌سو ده است» حون گریستن آدم (ع) . وتحربك وتقویت این‌نو ع اندوه نیسز ستوده است. زبرا که باعث است بر آنچه در تدارك آن تشمر نموده آید. وبرای آن‌نوحة داود س علیه| لسلام - سرّو ده دود > جون باعم دایم و کربة بو سته بر حطا و زر لت حو د نوحه‌می کرد. او به نس حود بااندوه و کر به می بو د» ودیگران تست اسب سس مر ۱- متن‌عر بي : و من‌فعله علی قصد التفتبر عن | امتال المحظو ر فهو بد لك مطییع. ۲۶ ترجمه‌احیاه علوعا لدین را دراندوه و کسربه می آورد؛ تاره حدی که حنازه‌ها از م.<. لس نو حه او برمی‌داشتند. چه آن اثر به الفاظ والحان خود می‌نمود. و آن ستودداست. زبرا که حیزی که به کاری سمو ده اد| کند سو ده داشد, واز ابن یس اسر «مد کر وش آواز» حر ام نمست که بر منبر شعرهای عم‌افز ای بار قت رد-4 ا لیجان رخو اند , وباعود بکر بدو به کر بند کان سیگ تما رد ۵ ژ ره و اسطه آن دبکُرانر | در کر به آرده واندوه اشان برانگیزد. نجم : سماع دراوقات شادی» برای آزکه شادی انصخته شود و دبهز ادسد, و آن میاح باشد » ا کر شادی میاح دو د . حون سماع در ایام «عید وعرو سی» ودروقت باز آمدن از سغر ؛ و درو لیمه وعقیقه» و هسچنین در وقت‌ولادتو ختن وهنگام باد گرفتن و حفظرفر آن» جه‌آن همه‌بر ای اظهار شادی معتاد است. ووجه‌جو از آن آنست که: بعصی از لحنهاشادی وطربت انگیزد ۰ و هر جه شادی کردن بدان رو اباشده انگیختن شادی در آن روا بو د.ودلیل براین معنی از هل » ازست که جون پیغامیر هه صلی الله علیه و سلم ت از سهر راز امد ُ زریان بر یامها این دمتها به لحجن مي گفتند ودی می‌ز د ند . شعر : طلع البدر علینا * من ثنیات وداع « وجباشکرعلینا + م‌ادعالله داع ایا | امبعوث‌فینا + جثت بالامر المطاع واین اظهار شادی است ده معد ماو ) و آن شادی ستو ده‌بو ده‌است. +س اظهار آن ره شعر و مات ورفص وحر کات هم سرو ده داشد ۰ و از بعصی ص‌ید] ره -رضی الله‌عنهم - آمده‌است که: در شادبی که ید شادر سمدی در <سینل ت جنانکه ره رودی در احکام رقص بیخو اهدا آمد ۳۹ و آن ره فد وم ۱- متن‌عر بی: فقد نقلعن‌جماعةمنا لصحا بةانهم حجلو افی سر وراصا بهم کماسیاً تی‌فی باب | لا نی فی احکام| ار فص فر بباو هو جا یز فی قدوم کل غا .۰۰ (اتحاف» ح ۶.ص ۴۸۹) کتاب و حجلد وسماع ۳۷ هرمسافری که شادی به دوم او روا باشد جایز است , وهرسببی ازاسیات شادی» همین حکم دار د , ودلیسل بر این آنست که در («(صحیحین) آمده است که عایشه - رضی‌الّه‌عنها - گفت که: پیغامبررا - صلی‌الّه علیه‌و سلم- دیدم که مرا به ردای خود می‌پوشید ومن به حبشیان - که دره‌سجد بازی می کر دند ۳ می‌نگر پستم تاانگاه که ماو ل شدم. پس ادن به رغبت کنیز کی ارد له عمر که بر بازی <ر لبص باشد هد بر کیر ید . وان اشارتی است اسه سار ی الستادد. و«مسام و بخاری» نیز در حدبث «عقیل» از «زهری» از«عروة» از «عایشه» روایت کر ده‌اند که: بو بکر- رضی [۲۸۴ | الله‌عنه سبروی‌دررفت» و دو کنیر لك درنزديك وی در ایام «منی» دف می‌زدند و سرود می گفتند . و بیغامیر مت صلی الله علیه و سلم سا جامه‌ای درسر کشیده بود. ابوبکر ا شانر | بانگگ برزد. پیغامیر - علیه‌السلام - روی باز کردو گفت : دعهما یا بابکر- فانها ایام‌عید. ای» بگذار ابشان‌را ای ابوبگر که روزهای عید است. و عادشه - رضی‌الله عنها گفست : پیغامیر - علیه | لسلام مر | می‌پو شید ومن به <بشیان که درمسحد بازی می کر دند می‌نگر یستم. پٍس عمر - رضی‌الله‌عنه - ایشان‌را زجر کرد . وپیغامبر- صلی‌اله‌علیه وسلم - فرمود «امنایابنی آرفدة» و«بنی آرفدة» آن کروه‌از حیشیا در | و بند که‌رقص کنند. ودرحد تب عمر وین حارث از «ابن‌شهاب» منْل این آمده است. ودر حدبث بوطاهر از «این‌و هب» آمده است که عادشه گفت: به حد‌ای که پیغامپررا - علیه‌السلام ‏ ددم که بردر حجرة مسن می‌ابستاد؛ و حیشیان در سحجد بیغامیر ده حر به‌ها] بازی‌می کر دند. و بیغام‌برت علیه! لسلامب مر | به ردای ود می‌بو شید امن باز ی ابشان می بینم . وبرای من‌می‌ابستاد تا آنگاه که من بازمی گشتم. ۸ ۲ تر جمهٌ احیاه علوعا لدین و ازعایشه - رضی‌الله‌عنها - آمده است که: من به لعبتان بسازی می کردم نزديك پیغامبر - علیه السلام- وباران من برمن آمدندی.وایشان از پیخامیر - صلی‌الله علیه وسلم - پنهان شدندی . و پیخامیر - علیهالسلام - ایشاد‌را برمن فرستادی وایشان بامن بازی کردندی!. ودر روایتی آمده است که:پیغامیر سعلیه | لس لام وی‌را۲ گفت که: آن چیست؟ گفت: ابن دختر اد من‌اند. گفت(ص): آنچه درمیان ايشان می‌بینم چیست؟ کفت: آن اسب‌است. گفت (ص): آنچه برتن اوست جیست؟ گفت: دوبال وی است. کفت (ص): اسب را دوبال باشد؟ گفت: آ«ا نشنیده‌ای که سلیمان - علیه السلام - اسیان داشت» واسبان وی رادوبال بود؟ پیغامیر - علیها لسلام - بخندید جنانکه دندانهای خر د وی ظاهر وابن حدبث نزديك ما محمول است بر آنچه معتاد کود کان‌است درساختن صورت از خر قه‌ها ‏ بی آنکه صورت وی را تمام کنند - به‌دلیل آزکه در بعضی روابها آمده است که: آن اسب را دوبال بود از رقعه‌ها. وعابشه - رضی‌الله‌عذها - کفت که : بیغا‌یر - صای‌الله‌عابه وسلم سب بسرمن در آمد و به نز ديك من دو کشیر له بردند که سرود «ریعاث) می گفتند. مر جم می کو ند که : بع‌ات مو ضعی است در مد دنه که «او س سب ۱- متن عربی: دکان النبی(ص) یسربهن‌الی قلمین ممی. ۰ ۷- عایشهرا کتاب وحد وسماع ۳۹ عزر ح» آنجا جنگث کرده بودند - بين بشت وهجرت - ودر آن شعر ها گفته‌اند. وبا غین‌معجم (- بغاث) تصحیف این است. پس پیغامیر - صلی‌الله‌علیه و سلم - برفراش بازغلتید و روی بد جانیی دیگر کرد . وبوبکر - رضی‌ اه عنه - در آمد و مرا بانکث بسرزد و گف-ت: مزمار شیطان نزدیسك پیغامیر جه کار !۲ پیغامبر - علیهالسلام سر روی سوی او کرد و کفت «دعهما» ای» بکذار ادشادر | . وجون پدرم‌غافل شد» من‌ادشانر | به چم اشارت کردم» و انشان رفنند. وروزعید بود که سياهان به‌حربه‌ها وسپرها بازی می کردند . مز از پیغامیر - صلی‌الله‌علیه وسلم - التماس ننمودم واو به ابتدامرا گفت که: تحو اهی که نظاره کنی؟ گفتم: آری. کفت: برا؛ و مر | بر پس خدو دیا لستا فك س ور<سار من‌بررحسار اوبود-و گفت: دو کم يا بنی ار فدة. ای» به باز ی‌مشغو ل شو یدای بنی آرفده! تاجون‌من‌ماول شدم» کَمت: بس کردی؟ گفتم : آری . گفت: اکنون برو. ودر صحیح مسلم براین جمله آمده است که : سر بتر کتف او نهادم وبازی ایشان می‌دیدم» تا انگاه که به طبع جو دباز گشتم ۱ و ادن‌همه حجد بان در صحیحین است. و نص صر جح است در آ نجه «سرود و بازی» حرام نیست. ودر آن دلالتی است برانواع رحصتها. اول:بازی» وعادت حبشیاند‌در«ر قصو بازی» پوشیده نماند. دو م: کردن بازی در مسجد. وسوم : قول پیغامیتر ‏ صلی الله‌علمه وسلم : دوانکم یابنی آر فدخ. واين فرمودن بازی ودر خو استن آنست»پس جکُو زه حرام توان گفت. وچهارم: بازداشتن ابوبکر وعمر - رضی‌الّه عنهما - ازانکار و تغییر آن وعلت گفتن که «ابن روز عید است» ای» عید وقت شادی باشد » #بب شر ح ز بیدی: وهو استفهام انکاری. (اتحاف. جع ص۴۹۳) واین اسبات شادی است. و پنجم : بسیار استادن بیغامیر - صلی الله علیه و سلم - درهم‌شاهندد آن وشن,دن آن بر ای مو افشت عادشه- ر ضی‌الله‌عنها _ ورآن دو »دلیل است بر آنکه عوش‌خویی برای تطبیب دل زنان و کودکان به‌دیدن بازی به از درشتی زر هدو نشف در امتنا ع دمو دنو باز داشین آ نان از آن. و ششم : کفتن بیغامیر - علیه| اسلام -بر سپیل ابتدا عاشه را که : حواهی که بنگری؟ نه از آن روی کسه عابشه - رضی الّه عنها - التماس نمودی» واورا از مو افعت جاره سودی. حه منع (س از در<-و است سیت و حشت باشد واما در ابتدای د؛ سوال حاحت نباشد. [ ۲۸۵ و هفتم : ر حصت‌در سر ود گفتن‌ودف زدن‌آن دو کنیز لك با آنچه آن رابه «مز آمیر شیطان» نسیت کر دند. ودر آن ببان‌است که : مزامیر حر ام عبر آنست . و هشمم : آنکه آواز دو کنیر لك ره گورش مار او می‌رسید. واو باز غلتیده بود- وا گر در موضعی رودص زدندی » نشستن آ حا جا رز نشمردی تا آواز آن به گوش اورسد. واین دلیل است‌بر آنچه آواز «زنان» حرام نیست چنانچه آواز «مزامیر» حرام است بل آنجا حرام شود کسه بیج فنه باشد, و این قاسها و نصها دلیل است براباحعت سرود» ورقص ۵ و دف‌زدد» وبا حربه وسیر بازی کردن. ودیدن رقص حبشیان وزنگیان- در همه وفتهای شادی ‏ قیاس به روز عید است » چه آن وت شادی است. ودرمعنی آن‌است«عروسی وو ل.مه» وعشققه و ختنه» وروز باز آمدن از سهر ) ودیگر اسباب شادی» وهمةٌ چیزهایی که شادشدن بدان روا باشد. وشادی روا باشد بهزبارت دوستان وددسدن ایشان وفراهم آمدن‌با انشان در یکجا؛ بر ای طعامی باسخنی» که ا نها نمز مظن سماع اسست. کتات و حد وسماع ۳۱ ششم : سما ع عاشقان» برای جنبانیدن اشتیاق وانگیختن عشق» و تسلیت نهس. پس اگر دره‌شاهده معشوق باشد !غرض تا کید لدت دود وا گر درفراق‌او بود»‌غرض انگیختن آرزوباشد.و آرزو اگرجه در آن درد است» نو عی لدت‌دارد» جون امیدو صال‌با آن‌باشد. جه‌امید لذ پذ باشد و نومیدی مولم. وقوت لذت امید براندازةٌ قوت آرزو ودوستی آن چیز باشد که ا هل می‌دارد. پس درایسن سماع انگیختن عشق باشد » وجنبانیدن شوق, و حاصل کردن لدت امید که دروصال تقدیر کند با مبالغت در صفت جمال محبوت . واین حلال است؛ ا کر وصال آنکس که آرزو می بر د حلالن است» چنانکه کسی بازن باسریت(- کنیزك) ود عاشق‌باشد» پس کوش به سر ودش دارد تالدت دیدن اوتضاعف بدبرد. وچسم از دیدن و گوش از شنیدن» ودل از دریافتن لطیفه‌های وصال وفراق نصیب گرد و اسباب‌لذت متر ادف شو د. واین نو ع تمتعی است ازمسیاحات‌دنا ومتاع آن» وموحیات دنبا جز هو ولعب نبست. واین از آن جمله است!. وهمچنین ا کر کنیر 4 اورا کسی غصب کند باغایبب شود باسیبی از اسباب میان ایشان حایل گردد » روا باشد که آرزوی خود را به سماع بجنباند ولذت امید وصال را برانگیزاند. وا گر کنیزك را بفروشد بازن را طلاق دهد»پس از آن» سماع براو حرام شود. چه روا نباشد که‌تحريك آرزو کند جابی که تحهیق آن به‌وصال ودیدار روا نبود. واما کسی که صورت کود کی بازنی - که وی‌را حلال نباشد- در نفس وی‌متمثل‌شودو آنچه شنو د بر او حمل کند» ان حرام باشد. زیر ا که جنبانندةٌ اندیشه است در کارهای‌محظور» وانگیزندهٌ داعیةً جیزی که‌رسیدن ۱- متن‌عربی: ومامتا ع| لحیاةا لد نیا الالعبو لهو. (اتحاف»جع۶ءص۴۹۶) ۳ ۱ ترجمهٌ احیا ء علوا لدین ردو میاح نباشد. وبیشتر فاسفان وسفهای جوانان دروفت هیجان شهوت» از اضمار جیزی از آن خالی نباشند. وسماع درحق ایشان ممنو ع است » برای آ نکه دراشان دردی بوشیده است. نه برای کاری که رجوعآن ده نفس سماع است. وبرای آن حکیمی را ازعشق در سید ند کت دردی است که به دما غ آدمی درشود » وزایل کننده آن‌جماع است » وانگيزندة آن سماع. هفتم ؛ هر که جد ای تعالسی را دوست دارد ودوست او باشد و مشتاق لقای او باشد» درحیزی ننکّرد که نه اورا در آن سند وبه گوش او حیزی رسد که نه از او بادرحق اوشنود» سماع درحق اومهیسج شوق‌آو با شد ومق کد دوستی وشوق او واز ۳ زنه دل او آتش محتها حهاند و از مکاشمات و ملاطفات او حا لها بی پیدا آرد که آذر | صفت نو ان کرد کسی شناسد آنرا که جام آن نوشیده باشد وجامةً آن پوشیدهٍ و کسی که از کمی احساس‌طعم آن نبارد جشید ؛ و از ضعیقی بار آن نتو اند کشید آنراانکار دماند. وابن‌حالها را به‌زبان صو فیان «وجد» خوانندءو آنرا از «وجود» گر فته اند. ای» دردل خخود حالها یابند کسه پیش از«سماع» نیافته باشند. و آن حا لها اسباب روادف و توابع شو ده که آتش آن دل ویر ا سوزانسد واز کدورت پاك گرداند. جنانکه آتش زر ونهره را ازعش آن پا کند. و به سیب صفابی که خی | حاصل آ ید اورا مشاهدان و مجاشفات روی نماید. و آن غابت مطالب دوستان خدای است. و نهایت ثمرهٌ همه قر بتها؛ ورساننده به آن از حمله فر مها دسوده زه از حمله معاصی ومیاحتات! . ۱- شرحزبیدی:وا لعفضی | لبها (کالسما عو نحوه)من‌جملةا لقر بات( لمطلو بة) لامن‌جملةا لمعاصی (علی‌قول‌الا کثر ) والمباحات. (اتحاف» ۶ص ۴۹۷) کتاب و جد وسماع من وسب حصول ان سوا ۳ دردل رد سماع » آنست که: در مناسست نخمه‌های موزون سا ارواح » ومسخر [۲۸۶] شدن ارواح آنرا واندر- بدبرفتسن آن از نغمه‌های موزون تب به اشتیای ونراع لد وعم وشادیعد و انبساط وانقباض - سری الهی است . وشناختن سبب درتآثیر ارواح بسه آوازها؛ ازدفادی «علم معاشقه) است. و«بلید جامد سخت دل بی‌روزی از لذت سماع» تعجب نماید از لت یافتن شنو نده ورو جد» وتغیر لون او همچون تعجب دهیمه از لدت لوز نف و تعجب عنین از اسدن مباشرت. وهمجون تعجب کو دك از لسدت رباست» ودوسع در اسیات جاه. وهمچون تعجب جاهل از ادت‌معرفست الهی» و لدن‌معرفات سولال وعظمت وعجایب صنع او . و آن‌همه را يك سیب است. و آن سیب آست که: لذت رعی ادرال است» وادراله مفتضی مد ر لد است. و مستدعی وه مدر که. وهر که قوه ادر ال او کمالی ندارد» تلذذ او از آن صورت مندد . وجکو نه سدت طعامها بابد کسی که ذوق ندارد؟ وجکونه لذت لحنها ادراك کند کسی که بی سمع با شد ۱ و ]دا لذدت معقو لات داند کسی که عقاش معد وم بو د 1 پس همچنین ذوق سماع دل‌را - پس ازرسیدن آواز به سمع به‌حسی باطن باشد که دردل است. وهر که را آن مفود باشد. لذت آن هر آینه درنیاید. سوال : درحق باری تعاای عشق جکّو نه متصور شو ده تاسماع محر اه آن باشد؟ جواب: هر که‌عدای تعا لیر | بشناسد هر آبنه وی‌را دوست گیرد. وهر که را شناختن او موْ کد شود دوستی‌او مر کد کُردد سره قدرآنکه معرفتش مو کد بود - ودوستی مس کد را عشق خوانند . وعشق را معثیی سست )4 <رز دوسمی مو کد مفر ط ۰ وبرای ان «عربت» حون بیغامسررات ۳ تر جمه احیاه علوم! لدین صلی الله علیه وسام- د بل زد که در کوه «حر اع» برای‌عبادت نوت می کرد بدین عبارت صفت گفتند «ان‌محمدا قد عشقر به». و بدان که: هر حما لی که‌هست نز د در با رندهٌ آن‌حمال محیوب‌است. وحق تعالی جمیل است وحمال را دوست دارد . و لیکن حمال اسر 4 تناسب خلقّت وصفای لون باشد, آنذرا به حس بصر درتوان یافت . واگر حمال به حلال وعظمت و بلندی مرثبت و نیکوبی صفات و انحلاق + ارادت نیکو برای همه حلق » و افاضت آن برایشان پیوسته » وغیر آن از صفتهای باطن دود آنر | ره حس‌دلادر التو ان کر د. و لظ جمال نیز در آن استعارت پاش , پس جون گفته‌شو د که: فلان باجمال و حسن است .مراد صورت‌او شود. و ندال آن نجو استه‌اند که: اوعوبت اعلاف» وستو ده صفات» ونیکو سرت اسست ۳ به حدی که برای آن صفتهای باطن» مرد دوس کُرفته‌شود بر ای استحسان آن صفتها - جنا نکه برای صورت ظاهر. واین دوستی جچون‌مو کد شود آذر اعشق خوانند. و سیارغالیان باشند در دوستی اربات مذاهب» حون شافعی ومالك و بو حنیفه- رضی الله‌عنهم اجمعین- تابه‌حدی که‌حانها ومالها در نصرت وموالات ابشان بدل کنند» ودرغلو ومبا لغست‌از همه عشفها در کذر ند. وازعجایب است که: مفهوم (-- معقول) شود عشق شخصی که هر گر صورت‌اودیده شود و نشدو ده‌باشند که «آیاخوت است بازشت».۱ و او | کنون مرده دو ده و لیکن بر ای حمال صو رت باطن وسبرت بسمد (۵) وخیرهابی که امل ددن راازعمل اوحاصل شود و جر آن حصانتها. ومفهو م (- معقول) شود عشق کسی که در عالم هیچ ری وجمالی و محییو یی کتات وجد وسماع ۳۵ نباشد که حسنه‌ای ازحسنات اوبود » واثری از آ ثار کرم او وقطره‌ای از دریای‌جود اوءبل هرحسن و جمال که درعانم به‌عقاها پابه بصرها پابه سمعها با به دیگر حسها دریافته می‌شود - از ابتدای عالم تا انتهای آن واز او ح ربا تا حضیض ری - ذره‌ای ازخزاین قدرن اوست , ولمعه‌ای از او ار حصرت او. پس کاشکی بدانمی که‌چکو نه معقول‌نباشد دوستی کسی که‌صفتش این بود ؟ وجکّونه دوستی اومو کد نشود نزديك عارفان صفات او؟ تسا (- حتی) از آن حد در کذرد که اطلاق نام «عشی» براو» ظلم باشد درحق او. برای آنکه قاصر بود از آنچه کمال دوستی او از آن مفهوم شود. مس با کی ودوری ازعیب مر آن را که به شدن ظهور از اظهار احتجاب نموده است وبه اشراق نور از ابصار استتار فرم‌وده. وا کرنسه آنستی که به هفتاد حجاب از ثور :مود احتجات فرموده است؛ هر آینه رحلال و کبر بای‌هستی او) بسو حمی ابصبار ملاحطظان حمال حضرت اورا . وا رنه ظهور اوسیب حفای اوبو دی ععلها سهون شدی, و دلها م‌.دهوش کشتی» وفو نها عاجز ماندی» و عضو هابر بختی. و گر د لها از آهن وسنگت تر کیب شده بودی درنحت مبادی ادو ار تجلی او [۲۸۷ پست گشتی. جه بینابی رشب پر لك» غابت نور حورشید را از کجا طاقت دارو ؟ و تحفی این اشارت در «(کتاب م<مت) بخو اهد آمد . وروشن خحو اهد شد که : دوستی غبر حدای جهل است وفصور است. بل کسی که به‌معرقت متحفق بود‌جز حدای را نشناسد ؛ که دروجود - آزروی حقیفت بت جز حق‌تعالی و افعال او تست . وهر که افعال را بشناسد - از آن روی که افعال است - ازمعرفت فاعل ره عسر او در نکذشته با شرد ۰ وهر که شافعی ر ۱ متلا شناسد وعلمو ۳۶ ترجمة احیأء علوما لدین تصنبی اوراه از آن روی که تصشیف آوست - 4 از آن روی که بوست و کاغذ وورق وحبروسخن منظوم ولغت تازی است - معرفت ومحبت اواز شافعی در نکذشته باشد و به‌غیری نر سیده. پس هرمو جودی که حجرز<ی تعا لی‌است آن تصشف او ست» و صنع بدییع‌او. دس هر که آذرا از آن روی شناسد که صنح حق‌تعالی است؛ و از صنع ءصغات صا سح دمند » جرا نکه در <سن تصنیف» فضل مصنف وحلالت در او ؛ معرفت ومحت او مقصو ر راشد در تدای - عزو جل مروازاو به دیگری نرسیده. وازحد عشق آنست که: قابل شر کت‌نباشد. رهرچه جزاین عشق است قابل شر کت است. چه هر محیو بی که جز اوست ‏ نظیر اومتصور است بت اما در وجود » و اما در امکال - و ما ان حمال ر ۱ دوم-ی متصور نسست» هدر امکان ونه درو جود. پس‌اسم(عشق»بردوستی غیر او مجاز محضص باشد نه حصیفت. آری» ناقصی که از نقصان خود به «ستور» نز ديك باشد» از لفظ عسق در نمابد جر وصالی که عبارت است از سودن ظو اهر اجسام وفضای شهوت مباشرت . وبا مثل این «دراز گوش)» لفظ« عشقعدٍ وشوقعد و وصال# وانس» نبابد گفت بل این لفظها ومعنیها ازوی دور باید داشت » جنانکه «ذر گس و سپر غم» از سور نگاه باید داشت ‏ واورا به «سیست! و کاه وبر کگ شانحه‌ها) مخصو ص را دك کُردانید. 4 اطلای الفاظ درحق باری تعالی آ نگاه روا بود که موهم معنبی نباشد که تقدیس وی از آن واجسب بو ده واودام به‌احتلاف فهمها مختلت شود. تست نوتسمز رت ای نحشاگ. (اتحاف» ج ۷»ص ۰ ۵۰( کتاب و حل وسماعغ ۳۷ ودرامثال این الفاظ این دقیقه‌را ببایددانست . بل دور نباشد که ازمجرد شنیدن صفات خدای تعالی و جدی غالب زاید که به سبب آن رک دل شکافته شود [ومر کث‌دررسد] . و بوهریره - رصی‌آلله‌عنه- روایت کرد که بیغاءبر-صلی‌الله‌علیه - وسلم - گفت که:دربنی اسراثیل کود کی بود برفراز کوهی. ازمادر حود پرسید که: آسمان‌را که آفر بد؟ گفت: خدای‌تعالی. گفت: زمین را که آفر بد؟ کفت: خدای تعالی. گفت : کوه‌ها را که آفرید؟ کفت: خحدای- عزوجسل. گفت: آبرها را که آفر دد؟ گفت: خد ای- عزوجل. گفت:من حدای راکاری عظیم می‌شنوم | پس نفس خودرا از کوه درانداخت و پاره پاره شد. و جنانستی که جیزی که برجلال حق تعالی وبر کمال قدرت اودلیل می کرد بشنید و در طرب آم-د واو را وجسدی حاصل شد واز «وجده ود را سند اندت. و کتابه-ای آسمانی فرستاده نشده است » مکر برای آنکه مردم برذ کر حدای درطرت آ بند . بکی‌ازایشان کگفت: در افجیل شمه دیدم : غنینالکم فلم نطر بو) « + +د وزمر ذالکم فلم ترقصو | ای» ب-رای شما سماع فرمودیم درطرب نیامدیدع ومزامیدر در کار آوردیم رفص نکر دید. ای» شما رابه ذ کر حد ای تعالی تشو دق کردم مشتاقی نشد دد. واین است افسام سماع و بو اعث ومقتضیات آن که خو استیم باد کنیم. و ره فطع ظاهر شد که: سماع در بعضی مواضع میساح است ؛ ودر بعضی مندوبت. سوال : هیچ جادی هست که در آن حر ام است !۷ جو اب: پسج «رعارض» است که‌سماع بدان‌حر ام شود : عارضی خر ۳۸ ترجمه احیاء علوم الدین شدو | ندد ول وعارضی‌در آلت استما ع36 وعارضی در نظطم صوت وءارضی در ن#س شنو نده » بادر مواظبت بر آ ند وعارضی در آنکه شخص از عو ام حلق باشد* چه ار کان سماع «شنر اننده است » ونفس شنونده » و آلت استماع». عارص ادل : آ نکه سماع کننده رای راشد که دعدنل او روانباشد» وازسما ع اوبیم فتنه باشد. و کود کسی که ازاو بیم فتنه بود همین حکسم دارد؛ واین حرام‌است» برای آنکه در اوبیم فتنه است. و آن برای «سرود» نیست» بل اگر زنی‌جنان باشد که آواز او در «سخن گفتن بی لحن» در فتنه اند ازد» شنیدن سخن اوروا نباشد وشنیدن آواز اودرسخن گفتن ودرفر آن خحواندن نیز. وهمچنین کود کی که از او بیج فتنه باشد . سوال : آدادر همه ۳۳ لها حر ام‌باشد تادر آنمطلقا سمّه شو ده را حرام زما شد مر آنجا که بوم فتنه بوده ودرحق کسی که درمعرض فتنه باشد؟ جو اب: از روی فهه ابن «مسا له محعمل است و تعلق ده دواصل دارد: : بعی: آ نکه خلون با اح<نبیه ودیدن روی او حرام است» | کرجه بیم فتنه باشد پانباشد. زیر ا که مظنه فتنه است به احمال. پس شر عبه‌بستن آن در مطلفا حکم فرموده است» بی آ نکه بهصو ر ها التقات کند , دوم: آنکه نکر بستن در کود کان میاح اسست مر جابی کسه بیم فمنه بود. و کودکان بهز نان لاحق نه‌ادد - درعموم منع ت‌ بل‌حال را در آن متا بعت بابد کر د.و آو اززن‌میان‌این دو اصل دابراست: ا کر بر نگر بستن در زنان قیاس کنیم مطلقاً منع باید کسرد. واين قیاسی نزديك است. ولیکن مبان این دوصورت فرق است. حه شهوت دراول هیحان داعی نگریستن است وداعی شنء‌دن آواز لرست: و تحر يلك نظر -شهوت مماست رات حون کتاب وجد وسماع ۳۵ تحريك‌سما ع نیست. بل آن‌سخت‌تر است. و آواززن درغیر سرود«عورت» نیست. حه زنان همیشه درزژمان صحابه - رضی‌الله‌عنهم - بامردان حدیث می گفتند درسلام»و فتوی بر سمدن» ومشاورت» وغیر آن -ولیکن«سر ود را اثری زابداست در جر بك‌شهون. پس قباس آن بر نکر بستن با کودکان او لی تر . جه آنان را حجات صورت فر موده‌اند جنانکه زذان راد-و شیده داشتن آواز نفرمو ده بو دند. پس بابد که سیب برانگیختن وتنه ببروی‌شود و حر دم بر آن مقصور کرده آبد. وابن در نظر من به‌قیاس از ديك‌تر است» و به حدیث دو کنیز لك که درخحانه عادشه - ر ضی‌الله‌عنهاب سرود می کفتندمق کد می‌شو د. حه معلو م است که پیغامبر - صلی‌اللّ‌علیه وسلم - آواز ایشان می‌شنید واز آن‌احتراز بهر مو ده ولیکن جون او ر ا بیم فتنه یود ۰ پس احتر از نکرد. پس این بس4 حالهای زن ومرد ‏ ار-عوای وپیری مختای می‌شو د. ودور نراشد کهدر مثل این معنی کار به‌حا لهایزنومرداعتلاف پدبرد. جچه مامی گوییم که: یر رادرحال روزه‌فسله (ح بو سه) رو اباشدو حجوان رانه. وقله داعی‌مباشرت است و آن در رور محظور اسست. وسماع داعی نگریستن و معاریبت است و آن حرام استا. پس آذ‌ نیز به شخصعا] مخماهیی شو د. عارض دوم : در آاست سماع . بدانجه از شعار شر ایو اران با مخنثان است» جون «نابها ورودها و دهلکها) واین سه نو ع حرام است! .و آنچه جر آن است براصل اباحت باقی است » جون «دف» ا کرجه دراو جلاجل باشد؛ وچون طبل وشاهین وزدن به‌قضیب ودیگر آلتها. عارض سوم : درنظم آواز» و آن شعر است. پس اگر دراو جبزی هنن عربی : وه ی‌المز امیر وا لاو تاروطلا لکو بة(وهومن‌شعا ثرا لمخائین ) نهد ه ثلالةانواعمن الا لات ممنو عه. (اتحاف جع ص ۲ ۵۰ ) .۴ ترجمةٌ احیاء علوما لذین از فحش وهجو بود» دا درو غ باشد بر دای - عزوجل - دابسر پیغام‌بر- صلی الله علیه و سلم-یا بر صحا به ) حن] نچه‌برعی روافض درهجای‌صحا به وغدر آن مرتب کرده‌اند » شنیدن او حرام باشد - به‌لحن وبی لحن - وشنو نده شر يك کو دنده است. و همچنین آ ن<ه دروصف ز نی معین باشد. زبرا که «وصف زل» پیش مردان روانماشد . واما هجو کافر ان ومبتدعان جایز است. جه(حسانثابت)از پیغامیر- صأی الله علیه و سلم س مداقعت مسودی و کافر ان رامجو کردی» و بسغامیسرت صلی الله علیه و سلم آن را رعصت فر مو ده دو د . اما نسیب: و آن تشبیب يا شعری است که در وصف زلف ورخ و عوبی قدوقامت ودیگر صفتهای زنان [۲۸۸] باشد . ودر آن نظر است. ودرست آن است که: نظم وروابت آنبه سرود دا غیر سرود حرام‌ثیست. و برمستمع واجب است که آذرا برزنی معین حمل‌نکند مکٌر برزو کنیز و بش.وا گر بر بیگانه‌ای‌حمل کند کناهی‌باشد بد ان‌حمل‌و گر دانیدناندیشه. و کسی که صفت او ان باشد رادد که اصبل از سماع ببر هیزد. چه کسی کسه براو عشق غالب باشد هرچه شنود بر آن حمل کند ا کر چه لفظ مناسب آن باشد پانه؟ که هیچ لفظی نیست که نه‌حمل آن برمعنی‌ها به طر بق‌استعارت ممکن است. پس کسی که‌بردل او دوستی عدای تعالی ۳2 لب است» به‌«سیاهی ز لف» ظامت کفر اند بشد »و به «روشنی‌ر حسار»نور ادمان»و به ذ کر «و صال» لهای حی تعالی»و به‌ذ کر «فر اق» حجات از حق‌تعالی - درزمره مردودانت و یه ذکر «ر قیب» که روح و صال رامشوش کننده‌است» عو ابق دفما و آفات آن- که مشوش کنندة دو ام آنس ره حد ای تعا لی است سا تشد ودرحمل کردن بر آن ره استنباطي و تفکری ومهلتي حاحت نباشد. بل معنی‌هايٍ-ي کتاب وجلد وسماع ۳۱ که بردل غالب است مقارن شنیدن لفظ دردل غالب شود . چنانکه آمده است که:یکی از مشایخ به بازاری گذشت واز شخصی شنمد که مسی گفت را لخیار عشرة بحبة» و جدی بروی غالب شد. پس از آن از وی بر سیدند که «اين وجد از جه بود!» گفت : (قیمت ده کس از حبار مردم‌ان حبه‌ای باشد» قیمت شراره‌ردم حه بودل) ویکی ازایشان در بازاری رفت. از آدمی شنید که می گفت «آی سعتر بری »۱ و جدی‌بر او ظاهر گشت.وی‌را گفتند که« وجد ازجه پیدا آمد؟» گفت: حنان شنیدم که می کفت «اسع‌تردری» . ای » سعی کن ۳ نیکویسی من‌بینی | وباشد که عجمی را از بیتی تازی و جدی حاصل شود. چه‌بعضی حرفهای آن موافق حرفهای عجمیت باشد واواز آن معنی دبگر می‌فهمد . چنانکه آمده است که: بکی بخواند «ومازارنی‌فی‌اللیل‌الاخیاله۲» عجمی را از آن و جدافتاد. اورا از آن ببرسیدند؟ گفت: شنیدم که می گفت «ماز اریم» وهم‌چنین است که می گفت - و لفظ «زار» در پارسی کسی را گوبند که بر شرف هلال باشد-واو همچنان توهم کرد که‌می گوید که «ماهمه در شرف هلا کیم» وندطر هلال آعرت دردلش پید| آمد. و کسی که سوخته محبست الهی است » وجد اوبر اندازه فهم او باشد وفهم او به اختیار تخیل او. وشرط تخیل آن نیست که موافق مراد شاعر و لغت اوباشد . پس آن و جد حق وصدق است. و هر که ازهملاله ۱ آی آویشن دشتی! ۲- شرح ز بیدی: فیفهم‌منهامعا نی أخر (غیرالتی قصدها | لشاعر )آشد بعضهم. و مازارنی فی‌النوم الاخیا لته فتلت له آهلا وسهلا مرحبا جز یاد او نیامد.هر گز کسی بخوابم پس گفتم ش که‌جانا»عوش آمدی بقر ما ۷۱ ترجمهٌ احیاء علوما لدین آخرت بترسدسزاوار باشد بدانچه عقلش مشوش شودواعضایش مضطرب گردد. پس‌درتغییر لفظها بسی فایده نیست. بل کسی که‌براو عشق مخلوقی غالب بود باید که ازسماع احتر از کند به‌هر لفظ که‌باشد. و کسی که بر- او دوستی خدای تعالی غالب‌بوده الفاظ اورا زبان ندارد» ومانع نباشد از فهم معنی‌های لطیف که تعلق آن به‌مجاری همت شریف اوباشد. عارض چهارم : درشنونده . و آن چنان است که‌شهوت بر اوغالب بود» واو درغفلت ونادانی جوانی باشد. واین صفت بروی غالب‌تر باشد ازغیر آن . پس سماع براو حرام است - خواه بسردلش محبت شخصی معین غالب‌باشد بانه- جهاو به‌هر کو نه‌ای که باشد» صفتز لف ور خ‌ووصال وفراق به‌سمع‌اونرسد که‌نه آن» شهوت اورابجنباند. وحمل کند برصورتی که شیطان بدان دردل اوبدمد.پش آتش شهوت اشتعال پذیرد» وداعی شر قوت گیرد» و آن یاری اتبسا ع شیطان باشدء وخذلان عقلی که از آن مانسع است»و آن‌از احزاب الهی است . ودر دل میان لشکرهای شیطان - و آن شهوتهاست - ومیان انصار الهی - و آن انوار عقل است - کارز ار پبوسته است»مگر دردلی که یکی ازاین دولشکر فتح کرده است وبر آن‌به کلیت مستولی گشته. وغالب دلها آنست که لشکر شیطان آن‌را فتسح کرده است وبرآن غالب شده. پس حاجت باشد که برای انزعاجآن لشکر اسباب قتال از سر کُرفته آید. پس بسیار گردانیدن سلاحهای حصم وتیز کردن آن چگونه روا باشد؟ درحالی که سما عدرحق‌مثل‌این شخص تیز کنندة سلاح لشکر شیطان است۰ [۲۸۸] عارش پنجم : آنست که شخص از عوام خلق باشد » ودوستی حدای تعالی براوغالب نبود تا سماع درحق وی محبوب شود . وشهوت بروی نیز مستولی نبود تادرحق وی محظور گردد. ولیکن درحق اومباح باشد - چون دیگر لذتهای مباح _ الا آنکه ا کر آن‌را عادت وسیرت‌خود کتاب وجد وسماع ۳۴۳ سازد ؛ و بیشتر اوقات خودرا بر آن مقصور کند » این همان سفیه باشد که گسواهی اوبدان رد شود . چه بربازی مواظبت نمودن جنایت است. و چنانکه ناه صغیره به مواظبت کبیره شود ؛ بعضی مباحات نیزبه مواظبت صغیره گسردد. و آن جنان باشد که: برمتابعت زنگیان وحبشیان مسداومت نماید» وپیوسته نظارة بازی ایشان کند. و آن ممنو ع باشد» اگرچه اصل آن ممنو ع نیست» چه پیغامبر - صلیالعلیه وسلم- منع کرده است. وشطرنج بازی از ایسن قبیل است . چه‌آن مباح است» ولیکن مواظبت بر آن مکروه است - کراهیتی سخت - وهر گاه که غرض بازی باشد وتلذذ به‌لهو؛ آن‌برای آن‌مبا ح‌باشد که دل را آسایش دهد. چه‌آسایش دادن دل علا ج‌اوباشد دربعضی وقتهاءتا دواعی آن در نشاط آید ودردیگر وقتها به‌مددردنیا» چون کسب‌وتجارت یادردین» چون‌نمازوقراءت بپرداز. واستحسان بازی میان جد چون استحسان «خال» است بررخسار. وا گسر خال همه روی‌را بگیر د درغایت زشتی باشد.وبه سبب بسیاری آن«عوب» زشت شود . چه نه‌هرچه نیکو است » بسیاری آن نیکو باشد ونه‌هررچه مباح‌است‌بسیاری آن‌مبا ح‌بود.. بل نان‌مبا ح است و بسیار خوردن آن‌حر ام باشد. سوال : جون سیاق این سخن بدان‌می انجامد که‌در وقتی‌مبا ح‌است ودرو قتی‌نه. پس چر ادراول‌مبا ح مطلق گفتی؟ چه‌نفی واثبات (- نو آری) مطلق درموضع مفصل گفتن‌خطا باشد. جواب: بدان که این سخن غلط است. زیرا که مطلق جیزی رانباید گفت که درعین آن تفصیل باشد. اماتفصیلی که از حالهای عارض زاید- که بدان پیو ندد- آن‌مانعمطلق گفتن‌نبود. چها گر کسی را پرسند که: خحوردن انگبین حلال است یانه؟ بباید کفت که «حلال است» ا گرجه برمحروری که وی را زیان دارد حرام باشد. ۳۲ ترجمهٌ احیام علومالدین وچون ازخمر پرسند ؟ بباید گفت که «حرام است» | گرچه کسی را که لمه‌ای در کلوی گرفته باشد. و مشروبی دیگر که آنرا فرودئوان برد نیابد » حلال است . ولیکن از آن روی که خجمر است حرام است . وبه «حاجتی عار ضی»مبا ح‌می‌شود. و عسل از آن‌روی که‌انگبین است حلال‌است . وبه زیانی عارضی حرام می گٌردد . وجیزی که عارضی باشد بدان التفاتی نبود؛ چه‌بیح حللال است؛ و به عارض آ نچه ازوقت بانگت نماز آدینه با شد و به دیگر عار ضها] حرام شو د. بس سماع از جمله مباحات است. از آن روی که : سماع آو ازی موزون حوش مفهوم است.و تحریم آن بر کاری عارضی است که از حقیقت ذات آن ببرون است. وجون ازدلیل حلالی آن پرده برداشته شد » به خحلاف کسی که پس ازظهور دلیل لاف کند. التفاتی نباشد. و اما شافعی - رضی‌الّه عنة - تحریم سما ع اصلا از مسذهب او ثیست. چه نص فرموده است و گفنه «مردی که آن را پیشه سازد گواهی او تراد شنید»ز بر | که آن‌اهو است»ومکروهی‌است که‌باطل را ماند. وهر که آن رکند به سفاهت نردبرك باشد و به سقوط مروت منسوب شود ا ترجه حرام ظاهرالتحریم یست. وا گر نفس خود را به سرود مسوت نکند ‏ و برای آن کسی براو و اوبر کسی نرود؛ و جز بدان شناخته نشودکه درحال بطرب آید و ترنم کند» گو اهی‌او بدین ساقط نشود. و حدیث دو کنبز را که نوديك عايشه - رضی‌الله‌عنها - سرود می گفتند دلیل آورده است. ویونس عبدالاعلی گفت که : از شافعی پر سیدم که « اهعل مدینه سماع رامباح داشته‌اند؟» گفت:هیچکس ازعامای‌حجاز نمی‌دانم که سماع را کراهیت داشته‌اند» مکر آنچه از آن درصفتها باشد. واما رحسداء»ب وذ کر طلل‌ها وربع‌ها وخوب گردانیسدن آواز به کتاب وجد وسماع ۳۵ الحان وشعرها مباح است. و آنجا که گفته است « لهوی مکروه است که باطل رامانده درست گفته است که‌اهو است » و لیکنلهو از آن روی که لهو است حرام نیست. وبازی مردم حبشه ورقص ایشان لهو بود . وپیغامبر - صلی‌الله علیه وسلم -در آن می‌نگریست و کراهیت نمی‌داشت» بل خدای- عزوجل - به‌لهو ولغو مواخذت نمی‌فرماید. ا کر مراد از آن فعلی بی‌فابده باشد» چه ا کر آدمی برخود موظف کند که هرروز صدبار دست بسرسر- حود نهاد» عبثی بود که در آن فایده‌ای نیست» وحرام نبود . بل دای - عزوجل - گفته است. قو له تعااسی : لایقاخذکم‌الته باللغوفی آیمانکم. ای حدای - عزوجل - شما را نگیرد به لغوی که درسو گند [۲۸۹] ازشما رود.وچود‌نام حدای تعالی برطریق‌سو گندبررچیزی‌باد کندو آن رامخالفت اماید-با آنچه در آن فایده‌ای‌نبود-بدان گرفتار نباشد. پس به شعر ورقص چگونه گرفتار بود. و اما آنچه گفته است که «باطل راماند» این سخن برتحریم دلالت نکند . بل ا گر صریح بگفتی که «باطل است» هم دلیل تحربسم نبودی » بل دلیل آن بودی که ازفایده‌عالی است. چه‌باطل آنست که در آن‌فایده‌ای نیست. وا کر مردی مثلا زن خود را وید که : من نفس خود را به تسو بفروختم! وزن‌گوید «من خریدم» آن عقدی باطل باشد» هر گاه که مقصود از آن بازی‌ومطایبت بود. وحرام نباشد» مکر آنگاه که مقتصود از آن تمليك محقق بود که درشر ع ممنو ع است. و اما نچه گفته‌است که«مکروه است» آنذر ابر بعضی مواضع حمل باید کرد یابرتنزیه. چه او به‌نص فرموده است بر آنچه شطرنج بازی مباح است. وباد کرده است که «من همه بازیها را کراهیت دارم» وتعلیل او بر ابن دلیل است . زیرا که کفته است که «آن از عادت اهل دین وم-روت ۳۶ ترجمةٌ احیاء علوما لدین نیست» واین دلیل‌تنزیه است. و آنچه به سب مواظبت بر آن «گواهی‌تورد کند» نیز دلیل تحر یم نیست. جه به حوردن نان در بازار و آنچه درمروت قدح کند هم گواهی رد شود. بل جولاهگی مباح است واز پیشه‌های‌اهل مروت نیست. و گسواهی کسی که حرفتش خسیس باشد هم مردود است . پس تعلیلش‌دلیل است بر آنکه«به کر اهیت»تنزیه عو استه‌است . ودرغیر اواز کبار ایمه‌نیزظن بر اینست.وا گر تحریم خو استه‌اند آنچه یاد کردیم حجت است بر ایشان. بیان حجت کسانی که سماع دا حرام می‌ذار ند دجواب آن حجت آوردند قول عدای- عزو جل- را: ومن) لناس‌من یشتری لهو- الحدیث. ابن مسعود و حسن بصری و نخعی گفتند که «لهو الحدیث» سرود است.وعایشه-رضی الله‌عنها- از پیغامبر(ص) روابت کرد: اذالثه خرم‌القینة- وبیعها وثئمنها وتعلیمها. ای» خدای تعالی کنيزك مطر به را ۶ وفروختن‌وی را وبهای آن# وتعلیم آن# حرام کرده است. جواب: اما جاریة۱. مراد ازاين آن کنیز است که برای مردمان‌در مجلس شراب سرودگوید؛ که سرود زن بیگانه برای فاسقان -و کسی که اورا بیم فتنه بود- حرام است. ومقصود ایشان از «مطربه» جز آنچه‌حرام است نبود. واما سماع کنيزك برای مالك‌خود: تحریم آن ازاین حدیث‌مفهوم نیست » بل برای غبر مالك نیز ا گر بیم فتنه نباشد هم . به دلیل آنچه در ۱-شرح زییدی: الجادية: هی‌الامة البیضاه سواءکانت مغنیةأوغیز مغخنية, (اتحاف جع ص۵۱۶ ) کتاب وجد وسماع ۴۷ ((صحیحین) آمده است ازسماع دو کنیرله درخحانة عایشه - رضی‌الله عنها ۰ واما عسربدن «لهوالحدیث»- ودین را بدان بدل کردن » تا بدان گمراه گرداند ازراه حق- سبحانه‌وتعا لی-حرام و نگوهیده است» ودر آن منازعت نیست. وهر سما ع‌بدل‌از دین» و خریده شده بدان» و گمراه کنندة ازراه‌عدای تعالی نیست. ومراداز آیت آنست . چها کر قر آذ‌بر ای‌اضلال خحوانده شود حرام باشد. آمده است که: یکی ازه‌نافتان مردمان را امامت کردیو نخواندی مگر سور «عبس وتولی» دابر ایآ نچه‌در آن‌عتاب باپیغامبر است- صلی‌اله علیه و سلم- وعمر-رضی اللّهعنه- می‌خو است که وی را بکشد » جون فعل اورابه سیب کمراهیی که در آن بود حر ام‌دید ۰ پس اضلال شعر وسرودبه تحریم اولی باشد. حجت دیگر : قول حدایاست - عزوجل: آفمن‌هذا) لحدیث تعجبون* و تشحکون ولائبکونب وأنتم سامدون ۰۱ ابن عباس گفت که : سمود به لغت حمیری «سروده را گو بند. جواب: پس باید که خنده وعدم کُریه نیز حرام باشد. زیرا که آیت برآن مشتمل است . وا گر گوبی کسه: آن مخصوص است به خندیدن بر- مسلمانان برای اسلام ایشان. گوییم که: شعر نیز مخصوص است به اشعار ایشان» و سرودایشان‌درمعرض استهز ای بره‌سلما نان چنانکه خد ای-عز و جل- گفت:قو له‌تعالی «وا لشعراء یتبعهم) لغاوون۲» و بد ین شاعر ان کافر ان راخو استه است. وابن‌دلالت نکر دی بد انچه‌هنر«نظم شعر» در نس خودحرام است. ۱- قر آن ۵۹/۵۳ تااع - آیا ازاین سخن شگفت همی‌دارید؟ دهسی حندید ونمی گر ییداوشما غافلانیدا : ۲- قر آن ۲۳/۲۶ ۲ - وشاعران رادرپی می‌رو ند گمر اهان. ۸ تر جمه احیاء علوم! لدین حجت دیگر : آنکه «جابر» روایت کزد که پیغامبر - صلی الّه علیه وسلم- گفت: کانآبلیس اول‌من‌ناح وال من‌تفغنی . ای» ابلیس اول کسی بود که نوحه کرد وسرودگفت. پس میان نوحه وسرود جمع فرمود. جواب: لاجرم چنانچه نوحه‌داود - علیه| لسلام- و نوحه کناهکاران بر گناه‌عود از آن مستئنی است . همچنان‌سرودی که‌برای تحريك شادی و عم اشتیاق باشد- جابی که تحريك آن رواست - از آن مستثنی است. بل همچنان‌باشد ]۲٩۹۰[‏ سرود دو کنيزك» روزعیددرخانة پیغامیر -صلی الله علیه و سلم-وسرودایشان‌دروقت‌قدوم پیغامبر - صلی الله‌علیه وسلم -از سفر و قول ایشان «طلع) لبدرعلینا #۷ * + من‌ثنیات) لوداع۱» از آن مستئنی است . حجت دیگر : ابو امامه از پیغامبر - صلی‌الله علیه و سلم روایت کرد که گفت(ص): مار فع احدصو تهبفناء الابعث انله تعالی‌له شیطانین علی‌منکبیه- یضر بان باعقابهما علی‌صدره حتی یسك. ای» هیچ احدی صدای حودرا به سرود بلند نکند مکر آنکه خحدای تعا لی دوشیطان انگیزد که بر دوشهای اونشینند وباپاشنه‌های خود برسينةٌ اوزنند تا آنگاه که باز ایستد. جواب: آن برانواع سرود حرام - که پیش ازاین گفتیم- محمول است . واو آن است که : ازدل آنجه مراد شیطان است از شهوت وحشق مخلوق بجنباند. و اما آنجه شوق به حدای تعالی را بجنباند» با شادی‌را به «عید» یاز ادن فرزند با باز آمدن غایب باعث شودء همه اینها ضدمراد شیطان است؛ به‌دلیل فقصهٌ آن دو کنيزك وبازی مردم حبشه واعباری که از «صحاح) نقل کردیم. پس تجو دز دريك موصع نص است در «اباعت» ومنع درهزار موضع محتمل تأویل است ومحدمل تنزبه. اما فعل راتأویلی نیست.چه آنچه فعلش حرام شود آن‌به عارض ۱ ماه شب چهارده ( 2 پیغامبر) از گردنه «وداع» برما آشکار شد , کتاب وجد وسماع ۴۹ | کر اه حلال خواهد شد بس!. و آنچه فعلش حلال بود» به‌عارضهای‌بسیار حرام شود حتی نیتها و قصدها. حجت دیگر : آنکه «عبهةٌ عامر» روایت کرد که: بیغامبر- صلی‌اله علیه وسلم - گفت: کل‌شیء یلو به؛لرجل فهو باطل الاتأدیبه فرسه درمیه بقوسه دملاعبته لامر آته. ای»هر چه مردبدان‌بازی کندباطل است» مکر ریاضت‌دادن اسب وتیر اندازی و بازی بااهل خود. جواب: لفظرباطل» دلیل تحریم نیست. بل دلیل عدم فایده‌است» و آن مسلم است - با آنچه «تلهی» به دیدن حبشیان ازاین سه بیرود‌است- وحرام نیست . بل به محصور وغیر محصور الحاق کرده شود از طریسق قیاس. جنانکه پیغامبر - صلی اله‌علیه وسام - گفته است: لایحل‌دم امرکء- مسلمالاباحدی ثلاث فا نه‌یلحق بهرابع وخامس ء ای» کشمن مسلمانان را دراین حد پث به‌سه‌حصلت‌محصور کرده‌است» و چهارم و پنجم بدآن لاحق‌می‌شود!. وهمچتین ملاعبت اهل رافایده‌ای یست مکر تلدذ. ودراین نیز تلدذاست» با آنچه تفرج به بستانها وشنیدن آواز مرغان و انواع مزاح ازجملاً اهسو است وجیزی از آن حر ام نسست» ا کر چه رصفت کردن» بد انکه «باطل - است» رواست. حجت دیگر : قولعد:مان بن‌عفان- رضی‌اللّه‌عنه - ماتغنیتو لالمنیت و لامسست:کری بیمینی منذبایعت رسول‌الثه سب صلی‌الله علیه دسلم! ۱- متن عربی: اذماحرم‌فعله انمایحل بعارض الا کراه فقط. (اتحاف» ح۰۶ص۵۱۹) ۲- شرح زییدی: من‌حدیث «ابن مسعود» وفی لفظ «لایحل‌دم امریه مسلم الاباحدی‌ثلاث: رجل ذنی بعد | حصان‌فیر جم بو ار ند بعد اسلام فیقتلعه آوقتل نفساً بغیر حق‌ففتل به». ویلحق با لمحصور غير | لمحصور قاس .. (اتحاف» ج۶.ص ۵۲۰) ۵۰ ترجمهٌ احیاه علوما لدین جو اب: می با رد که « تمنی وبسودن قضیب خود به دست راست 4 حرام باشد؛ اگر این دلیل تحریم سرود بودا واز کجا ثابت شد که‌عتمان- رضی اللّه‌عنه جز حرام نگذاشتی؟ حجت دیگر : قول‌ابن‌مسعود است «الغناءینیت النفاق فی‌القلب» ای سرود «نناق» رویاند دردل.و بهء‌ضی‌دراین‌روایت زیادت کرده‌اند و گفته‌اند «کماینبت لماء لبقل» ای » جنانکه آب (تسره» را رو باند . واین حدیث را «مرفو ع» آورده‌اند ازپیغامبر-صلی‌الله‌علیه وسلم - و آن صحیح نیست. و جماعتی «محرع» بر ابن‌عمر بگذشتند - و میان‌ایشان مردی‌مغنی بود- گفت : الا لااسع)لله‌تکم! الا لاآسمع)لله‌لکم! ای مشنواناد حدای شمارا وبترای تأ کید .این جمله رادوبار بگفت. و نافع گفت: در خدمت(«ابن‌عمر» به راهی می‌رفتم. بس وی آواز ( میم » شبانی شنیدا. دوانگشت خود دردو گوش نهاد وازراه بگذشت؛ ودایم مرا می گفت «می‌شنو ی ؟» تا آنگاه که بکفتم که «نمی‌شنوع» ۰ پس انگشتان خودبیرون آورد و گفت که:پیغامبررا-صلی اللّه‌علیه و سلم- دیدم که همچنین کرد. و فضیل عیاض مرحمالله‌عایه- گفت: الغناء رقیةالزنا. ای»سرود افسو دز ناست. وبکی از ابشان کف تکه«سرود»جو بنده‌ای‌است از جو بند کان ۱ - شیل يا شبیل : آواز «شافوت‌یاشافور»را گویند » و آن صدایی باشد که کبو ترباران در وقت کبوتر پرانیدن ازدهان تحار ج کنند.سوت‌زدن با لب. (دهخدا). این داژه هنوز در میان کبوتر بازان حراسانی دایج است و مردم «مشهد» آن را «اشپو لکث» می گو یند » و با مصدر«ردن» صرف می‌شود.( خحدیوجم ). شبیل یا شپیلکث در لغتامه دهخدا با شاهدی از «خواجه‌عمید» : چون به شیلکک آمدیآن نفس از در فقس مست‌دله در آمدی» قمری‌ماده بانرش کتاب وجد وسماع ۵۱ فجور». و«یزیدو لید» گفت: بیرهیزیداز سرودا که‌اوشهوت رازیادت کند» و مروت بیران (<- ویران) کند» وبه‌جای خمر بایستد و کارمستی بکند . و | گر لامحاله بخواهید کردن ؛ زنان را از آن دور دارید ؛ که سرود باعث زناست. جواب: آنچه ابن مسعود گفت که «غناء نفاق رویاند» درحق مفنی حواسته است که آن درحق او نفاق رویاند. چه همه غرض او آن باشد که حود را برمردمان عرضه دارد» و آواز حود را رواجی دهد . وهمیشه نفاق می کند و بر مردمان می‌رود تأمردمان درسرود او رغبت نمایند . و آن نیز موجب تحریم نیست . چه پوشیدن جسامه‌های فاخر و برنشستن براسبان راهوار ودیگر انوا ع آرایش» ومفاخرت به کشت وزر ع وستوران» دردل «نفاق وریا» روباند و آذ‌همه راحرام نگویند . وسیب پیدا آمدن نفاق در دل تنها معصیت نیست ؛ بل تأثیر مباحات که مواقع نظر خلق است در آن بیشتر است. وبرای آن عمر - رضی‌الله‌عنه - ازاسبی که زیر رکاب او راهوار رفت فرود آمد ودمش ببرید! چه درنفس خود خرامشی و کبری دید برای خحوبی رفتار او . ومبداً نقاق از مباحات است. و آنچه ابن‌عمر گفت کسه «حعدای‌تعا لی مشنو اناد آ» آن دلیل تحریم از آن روی که سرود است - نیست. بل ایشان محرم بودند» وفحش لایق‌ایشان نبود . و ازمخایل ایشان ظاهر شده بود که «سماع ایشان برای و جد واشتیاق زیارت خانةٌ عسدای تعالی نیست. بل برای مجرد لهو است» . پس آن را برایشان انکار کرد . چه به نسیت وحال ایشان» ]حرام منکر بود.ودرحکایتاحوال»وجوهاحتمال بسیار باشد. واما نهادن انگشت در گوش: معارض است بدانکه [۲۹۱] دافع ۵۲ ترجمةٌ احیاه علوم الدین را نفرمود که: انکشت را در گوش نهد. وششدن آن بر او انکار نکر د. و در رش خودبدان انگشت نهاد که عواست که کوش ود خودرا درحال منزه دارد از آوازی که «روا باشد که لهو رابجنباندا» وازفکرتی که درآن بوده است - یاذ کری که اوبدان سزاوارتر بوده - مانع شود . وهمچنین فعل پیغامیر - صلی الله‌عليه وسلم - با آنجه «ابن‌عمر» رامنع نکردی» برتحریم‌دلالت نکند بل دلالت کند که آن‌تركك اولی‌است. وما می‌دانیم که درا کثر احوال «اولی» ترك آنست. بل ترك بیشتر مباحات دنیا اولی است » چون دانسته شود کسه دردل موی است. چه پیغام‌بسر - صای الّهعلیه و سلم -پس از آ نچه‌از نماز فار غ‌شد» جامةً «ابو جهم)ر ابکشید» جه بر او علم‌ها بود که دل‌او را مشغول کرد. و آن دلیل تحریم نیست. پس شابد که پیغامبر - صلی‌الله‌علیه وسلم - درحالتی بود که آواز «شییل» اور | ار آن حالتمشغول می کرد چنانکه «علم» درنمازوی را مشغول می کرد. بل حاجت به انگیختن حالهای شریف از دلها به حیلة سماع قصور است به اضافت کسی که پیوسته در مشاهده حق‌تعالی است . وبرای آن «علی-. حصریا» گفت که«چکنم از سماعی که‌چون گوینده آن‌بمیرد انقطا ع‌پدیردا» واين اشارتی است به‌آنکه: سماعی که ازحدق تعالی است دایسم باشد . پس پیغامبر ال دایم در لذت شنیدن ودیدن باشند . پس محتساج نشو ند به حیلت تحر يك کننده‌ای . واما قول فضیل وقولهای دیگران که بدان نرزديك است.برعاشقان وجوانان پرشهوت محمول است. وا گر آن عام‌بودی‌از دو کنیزك درخانة ۱ - ابوالحسن علی‌بنابراهيم الحصری!لبصری» مات ۳۷۱ هجری. (اتحاف » ج ۶ ص ۵۲۷) ۱ - فا لانساه علی! لدو ام فی لذةا لسما ع من اللّهو | لشهو د لحضر ته. کتاب و حل وسماع ۵۳ پیغامیر - صلی الله‌علیه و سلم س شنیده نشدی. واما قیاس : غابت آنچه در آن باد کنند آن باشد که بر «رود)ها قیاس کرده شود - وفرق آن سابق شده است - با کفته آید که آن «لهو - و لعب» است. واین سخن درست است» ولیکن همه دثیا لهوو لعب است. وعمر -رضی‌اللهعنه-زوجهٌ حود را گفت: «انماات‌للبة فیز اویةالبیت» ای» تو جز لعبتی‌نه‌ای درز اوبه‌و گوشهخانه! وهمهٌملاعیت بازنان لهو است»مکر «حرائتی» که سبب وجود فرزند است. و همچنین مزاحی که دراو فحش نیست حلال است . و آن نقل شده است ازپیغامبر - صلی الله‌علیه وسلم مه و از صحایه - رضی‌الله‌عنهم _ چنانکه تفصیل آن در کتاب آفات زبان» بخواهد آمد. و کدام لهوزیادت ازلهو حبشیان وزنگیان دربازی ایشان ؟ واباحت آن به‌نص ایست است. باآنکه من می گو یم که : لهو آسایش دهنده دلها است » وسکبار کننده است از گرانیه‌ای فکرث . ودلها چون به‌ستم بر کاری و اداشته شود کسور کردد» و آسایش دادن آن اعانتی باشد برجد , ومواظبت کننده بر «قَفقه» مثلاء باید که روز آدینه درعطات باشد ؛ زیرا که عطلست روزی» در دیگر روزها نشاطانگیزد!. ومواظب نمازهای نافله باید که دربعضی وفتها معطل باشد. وبرای آن نماز دربعضی اوقات کراهیت است . پس‌عطلت معو نتی است برعمل» ولهو معونتی است برجد. وبر «جد محض وحق» صبر نکند مکر نسهای پیغامبران. و لهو داروی دل است از درماند کی وملال. پس باید که آن مباح باشد» ولیکن باید که بسیاربه‌کار پسته نشود» چنانکه دارو ۱ تعطیل و تفر بح يك روز درهفته نشاطانگیزد برای روژهای دیگر آن. جنانکه علی 2 فر موده است «الملوب اذا کرهت عمیت وترویحها با للهواء! نة اه علی الجد». (اتحاف» ج۶.ص۳۰ ۵) 2۲ ترجمةٌ احیاه علوم الدین بسیار به‌کار نباید بست . پس لهو براین نیت قربت شود . این درحق کسی است که سماع دردل او صفتی ستوده را تحريك ندهد» بل اورا جز لت واستراحت محض نباشد. پس باید که آن اورا مستحب باشد تابه و اسطة آن به مقصودی رسد که یاد کر دیم. آری» این دلالت کند بر نقصان ازذروة کمال. چه کامل آن بود که محتاج نباشد که نفس خودرا به‌غیرحق آسایش دهد. ولیکن«حسنات نیکمردان سیثأت مقربان باشد». وهر که محیط باشد به دانستن علاج دلهاء ووجوه تلطف در آن برای رسانیدن به‌حق ؛ به‌قطع بداند که آسایش دادن به امثال این کارها داروبی سودمند است که از آن بی‌نیازی نیست. و الّءاعلم و احکم. باب دوم درآ ار سماع و آداب آن بدان که: اول درجه سماع فهم مسمو ع باشد» وحمل آن برمعنیی که درخاطر مستمع‌فند.پس فهم «وجد» بار آرد. و«وجد» حر کت‌جوارح بار آرد. پس نظر دراین «سه مقام» است: مقام ادل: درفهم. و آن به احتلاف احوال شذونده مختلف شود . وشنونده را چهار حالت است: بکی : آنکه شنیدن اوبه مجرد طبع باشد . ای درسما ع اورا نصیبی نبود جز آنچه از لحن‌ها و نغمه‌ها لذت پابد. واين مباح‌است و آن حسیس تر ین مرتبتهای سما ع‌است.چه‌در آن‌اشترشريك وی‌است»وهمچنین دبگر ستوران» بل این«ذوق» جزرحیاةیرااقتضانکند. وهرحیوانی دانوعی تلد است به آواز خوش. کتاب‌وجد وسماع ۵۵ مقام دوم: آنکه بشنود وفهم کند و لیکن برصورت مخلوق حمل کند - اما معین واما غیر معین سو آن سما ع جوانان وارباب شهوت‌است. وایشان «شنیده»رابررحسب اعتبار شهوتها ومقتضی‌حالهای خود حمل کنند. واین حال عسیس‌تر از آن است که در آن سخنی بابد کفت » مکّر به‌بیان خلت آن و بازداشتن از آن. مقام سوم: آنکه بر احوال نس خود حمل کند » درمعاملت او با خدای - عزوجل - و گشتن حالهای او که گاهی قیسر باشد و گاهی تعذر. واین سماع مریدان است؛ خاصه مبتدیان . چه مرید را «لامحاله» مسرادی باشد» و آن معصد اوبود. ومعصد اوموقف خدای ‏ عزوجل - است و دیدن او ورسیدن بدو ازطر دق مشاهده به «سر)و برداشتن پرده؛ واورا در مقصد خودراهی است که در آن سلو نماید» ومعاملتهایی که بر آن‌مواظبت باشد» وحالهابی که درمعاملات وی راپیش آند. وچون دل» عتاب با حطاب شنود. باقبول بارد» باوصل‌یاهجر با نزدیکی بادوری» يا تلهف برچیزی فوت شده ؛ با تعطش به‌کاری چشم داشته» یا اشتیاق به و ارد» یاامید یانومیدی» یاانس یا وحشت. باوفای به عهد یانقض عهد یابیم فراق‌باشادی وصال يا يادمشاهدة حبیب یامدافعت رقیب» يا تقاطر عبران یا تواتر حسرات. یا درازی فراق با عزبزی‌وصال باغیر آن - از آنچه اشعار بروصف آن مشتمل باشد - هر آینه بعضی از آن موافق حال مرید بودء ودرطلب‌اوچون «آتشزنه» ای‌باشد که ازقداحة (ح چخماق) دل او آتش جهاند وحال اورا مشتعل گرداند» و انباث شوق وهیجان اوقوت گیرد؛ و به سبب آن براوحالهایی مخالف عسادت او هجوم کند. واورامجالی واسع باشد درحمل الفاظ براحوال خود. ورعایت‌مراد شاعر از سخن براولازم نبوده بل هرسخنی وجه‌ها دارد » وهر پابنده‌ای را ۵۶ ترجم؛ احیاء علومالدین در اقباس معنی از آن تصیبی باشد. وما این فهمها را مثالها آورده‌ايم تا نادانی ینار که مستمع به بیتهایی که‌در آن «ذ کر بت وذکر زلف وذکر رخ» باشد» از آن جز ظواهر آن فهم نکند. وما حاجت نداریم که کیفیت فهم معنبها را ازبیتها یاد کنیم. چه درحکایات اهل سماع چیزها آمده است که آن را روشن می گرداند . جنانکه روایت کرده‌اند که: بکی ازایشان شنید که گوبنده‌ای می کفت: قالالرسول غدآئزو *‏ + رفقلت تدری ماتقول؟ پس این‌قولو لحن اورا ازجای ببرد واورا «وجدی» ظاهر کشت پس آنرا مکرر می کرد و حرف«ت»را به «ن»بدل می کردانید ومی گفت «الرسول غدآنزورا» تا آنگاه که ازغابت شادی ولذت وی‌را غشی افتاد . و چون‌به‌هوش آمد» وی‌را برسیدند که: وجد توازچه بود؟ گفت: قول پیغامبر را باد کردم که «ان‌اهل الجنایزوردنر بهم فی‌کل‌یوم جمعامرة» ای؛ اهل بهشت پروردکار خود را زپارت کنند درهرروز آدینه یکبار . و ابو سعید رقی؟ حکایت کرد که «ابن‌بی الدراج» گفت که: من و «ابن الوطی» روزی بر دحله می گذشتیم میان بصره و آبله - کوشکی نیکو دیدیم که آن را منظری بود » ودر آن مردی نشسته بود و کنیز کسی پیش او سماع می کرد ومی گفت: کلبوم کنلون * * + غیرهذا يكاجمل ای» هرروزی‌بر گو نه‌ای دیگر می‌شوی» غیر این‌به‌تو نیکوترباشد وجوانی‌درزبر«منظر»,بود وبه دستش ر کوه‌ای بود.ومرقعی پوشیده» وش ت ‏ ری س وسوویت س سسارس و نو سوسا پ ‏ ود س ‏ مسسس سسسی سس پیت پا یه پم ۱- یعنی فردا سول خحدای را خواهیم دید. ۲ب حکی‌الرقی؛ | بو بکر»محمد بن‌داودا لد ینوری من کبارمشایخ| شام صحب این لجلاء | لدمشقی» عاشالی بعد سنة ۰ ۵۳۵۸ ق. (اتحاف» ج۶.ص ۵۳۲) کتاب و حل وسماغ و( می‌داشت . ناگاه کفت : ای کنیزك به خدای و به زندگانی خحواجهً سود سو گند که این بیت را باز گردان ! اوباز گردانید » وجوان می گفت «اين تلون حال من‌است باحق تعالی» پس نعره‌ای بزدوجان به حق تسلیم کرد . ما گفتیم که: مارا فرضی پیش آمد؛ و توقف نمودیم . وصاحب فصر کنیزك را آزاد کرد هم آنجا. پس اهل‌بصره بیرون آمدند وبروی نماز گُزاردند . وچون از دفن فار غ شدند صاحب قصر گفت که: شما را گواه می‌گیرم که «هرچه من‌داشتم درراه عدای‌تعا لی‌صدقه کردم» واين کنیز کان من آززادند» واین کوشك درراه حدای تعالی است» پس جامهٌ خود بیندانعت و«ازارو رداءع پوشیده وسرخود گرفت» ومردمان دروی نکر یستند تا از چشم ایشان [۲۹۳]غایب‌شد. و ابشان می گر یبستند وپس از آن ازحال اوخبری نشنید‌ند. ومقصود ازاین سخن آنست که: وقت اومستغرق بود به‌حالی که باحدای تعالی داشت. وعجز اواز آنچه برحسن ادب‌درمعاملت ثابت‌باشد» وتأسف بر « گشتن‌دل» ومیل آن ازحق. وچون به سمع اوجیزی رسید که موافق حال او بود» آن‌راازخدای تعا لی‌شنید.جنانستی که حدای-عز و جل- حطاب می‌فر مابد ومی گو ید : کل یوم تتلون * ۷ * غیرهذا بك‌اجمل وهر که سما ع اواز خدای تعالی»و بر حد ای‌تعالی» و درحق‌خدای. عزو جل - باشد » باید که قانون علم درمع‌سرفت خدای - عزوجل - ودر معرفت صفات اوبغایت نیکو داند» والا درسما ع اورا حاطری افتد که آن درحق خحدای - عزوجل - محال باشد و بدان‌کافر باشد!. پس درسماع مرید مبتدی حطر است » مگ آنکه هرچه می‌شنود جز برحال حود حمل نکند ».از آن روی که به صفت خحدای - عزوجل - ۱ متن‌عریی: والاخطر لهمنالسما ع‌فیحق الهتمالیمایستحیل‌علیه ویکفربه. ۵۸ ترجمهٌ احیاء علوع! لدین تعلق ندارد . ومثال حطا دراین باب این «بیت» است بعینه ء اکر آن رادر نفس خود شنود که پرورد گار خود را می گوید - وبه «تلون» به حدای- عزوجل - اشارت می کند - کافر شود. واین دونو ع باشد: یکی: از جهل محض مطلق که به تحقیق آمیخته نباشد. ودیگر : از جهلی که‌نو عتحقیقی بدان ادا کرده بودا.و آن‌جنانست که: کگشتن احوال دل خوده بل کشتن دیکر حالهای عالم ازحق تعالی‌بیند» و آن حق است. چه او «دل»را کاهی دربسط آردء و کّاهی درقیض. و کاهی نرم وروشن کند» و گاهی سخت وتاريك. و گاهی به‌طاعت ابت گرداند و برآن قوت دهد و گاهی شیطان را براو مسلط کند تا ازراه حق بگرداند. واین همه ازعدای تعالی است . و کسی که از او فعلهای مختلف دروقتهای نزديك صادرشود» وی‌را درمعتاد متعارف گو یند که«صاحب رآبهای‌مختلف است» ومتلون الاحو ال». وشاید که شاعر جز آن نجو استه است که رمخبوت او متلون‌است درقبول ورد وتارب وابعاد» و اين آن معنی است. وشنیدن آن براین‌جمله درحق خدای تعالی کفر محض است. بل باید که بداند که «ای رن دهد ورن نبدبرد» و بگرداند ونگردد» به‌تعلاف بند کانش. و آن علمء مر بدر | به «اعتادی تقلیدی‌ایمانی» حاصل شود وعارف بصیر را به «یقینی کشفی حقیقی» . و آن از اعاجیب صفتهای ربوبیت است . و آن گردانیدن است بی کشتن. و آن جزدرحق خحدای تعالی و تقدس صورت نبندد» بل‌هره‌غیری که جز اوست تغییر نکند تا مغیر نشود. واز ارباب وجد کسی باشد که براو حالی جون مستی مدهوش گرداننده غالب شود » واو بدان سبب خودرا درعتاب حق تعالی مطلسق ۷- وقد یکون‌عن‌جهل ساقه‌الیه‌نو ع‌من‌التحقیق. (اتحاف»ح۶.ص ۵۳۳) کتاب وجد وسماع ۵2۹ گرداند » بدانچه دلها را قهر کرده است . وحالهای شریف‌را که بر تفاوت قسمت فرموده نو ع استنکاری کند. چه دلهای صدیقان را او مستصفی کرده است» ودلهای منکران را و مغروران را او دور گردانیده. ودادةٌ اورا هیچ کس باز نتواند داشت » وبازداشتة اورا هیچکس نتواند داد. وتسوفیق از کافر ان برای جنایتی متفدم » منقطع نگردانیده است . ومدد توفیق ونور هدابت بیغامیران دا - علیهم السلام - به وسیلتی سابق نداده » ولیکن کفته است : قو له تعالی «و لقدسبقت کلمتنالعبادنا المرسلین» ای حکم ما سابق شده است به نصرت بند گان مرسل م۰۱ و گفت: قو له تعالی «و لکنحق‌القول منی‌لا"ملاان جهنم‌منالجنة والناس اجمعین» ای و لیکن حکم سابق شده‌است وواجب گشته که «هر آینه دوز خ داپر گردانیم از بر بان و آدمیان» و گفت فو له تعالی «ان‌الذین سبقت لهم منا! لحسنی و او لك عنهامبعددن» ای» کسانی را که برای ابشان ازما «حکم سعادت» سابق شده است» از آتش دور باشند. پس ا گر در دلت گُردد که «ایشان باما در ربقةً عبودیت مشترك - اند» پس چرا سابقه مختلف شده است؟» از «سرادقات جلال» ندا آید که: از حدادب درمگذار | «فانه لایسئل‌عما یفعل‌وهم‌یسا لون» چه اواز آنچه کنسد پرسیده نشود - بدانچه دراو چون و چرایی‌نگنجد. و«لمیت» محال‌باشد- وبندگان پرسیده شوند . بدانچه درممکنات «چرایی» لازم باشد و«لمیت» را مجال باشد. و لعم‌ری در « زبان وظاهر » بیشتر بند گان توانندکه ادب نکاه دارند . واما «ادب سر» نگاه داشتن - به تركث استبعاد این احتلاف ظاهررا که درتقریب وابعاد » واشقاء واسعاد است با آنچه بقای سعادت وشقاوت 2 ترجمةٌ احیاء علوم الدین آبدالا باد است - نتوانند مگر علمای راسخین! . و برای آن عضر را- علیها لسلام - در حواب از «سماع» بر سیدند؟ گفت [۲۹۳]: انه) لصفاء) لز لال الذی لایثبت‌علیه)لاآقدام!لعلماء. ای سماع صفای زلالی‌است که جزقدمهای علما بر آن ثابت نباشد. زیرا که جنباننده اسرار ومکامن دلهاست.ومشوش گرداننده آن چون‌مستیی مدهش است که نزديك باشد که «عقدهٌ ادب» را از باطن منحل گرداند » مکرآن کسی که حق تعالی وی‌را به نسور هدایت و لطف عصمت خود نگاه دارد. وبرای آن یکی ازایشان گفت : کاشکی ماازاین سماع سر به سر بر هیم , و خحطر این فن زیادت از آن است که حطر سماع بر مخلو قی به تحر بك شهوت. جه غایت آن معصیت باشد وغایت خطا ابنجا کفر بود. وبدان که «فهم» به احو المستمع مختلف شود وبه يك نیت بردو مستصع رو جد» غالب گردد. وبکی از ایشان در فهم مصیب باشد ‏ ودیگری مخطی: باهردو مصیب باشند. ومفهوم ایشان درمعنی متضاد بود » ولیکن جون‌به اختلاف احو الایشان‌اضافت کنی متنافض نباشد. چنانکه ازوعتبة- الغلام» آمده است که مردی می گفت: سبحان جبار السماء * * ۷ ان المحب لفی‌عنا عتبة الغلام گفت: صدفت. ودیگری گفت: کذبت. ویکی از امل بصیرت گفت: هردو مصیب‌اند . واین حق است. وتصدیق سخن محبسی است که درمراد متمکن نباشد ودررنج فراق بود . وتکذیب سخن کسی است که به مست انس کُرفته باشد»وبه سب افر اط دوستی زر نج‌محبوب» ۱- متن عربی: فاماتأدب السرعن‌اضمارالاستبعاد بهذا الانتلات ا لظاهسر فی! لتقر یب والابعاد و الاشقاه و الاسعادمع‌بقاه! لسعادة والشقاوة آبدالاً باد فلایقوی‌علیه الا للماء الراسخون فی‌العلم. (اتحافج ۶ص ۵۳۴) کتاب وجد وسمام 2 رالذت داند. وبدان متاأًثر نشود. یاسخن دوستی است که از مراد ممنو ع نباشد درحال » ونعطر فراق نه‌اندیشد درمال . و آن بدان باشد که «رجا و حسن ظن» بردل اوغالب بود. پس فهم. به‌احتلاف‌این‌حالها مختلف بود. و از «ابو القاسم‌مروان» آمده است- و اوبا ابو سعید خر از صحبت داشته»و سا لهای‌بسیاربود که‌درسما ع حاضر نمی‌شد-پس در دعوتی حاضر شد که آدمی در آن جنین می کفت: و اقف‌فی‌الماء عطشا ‏ +« *« ن‌ولکن لیس یسقی پس» جماعت براستند و وجدی ظاهر کردند . وچون سا کسن شدندء ازایشان پرسید که: ازمعنی این بیت در خاطر شما جه‌افتاد ؟ ایشان گفتند که: عطش به‌حالهای شریف»ومحروم ماندن از آنبا آنچه اسباب آن ظاهر بود. واوبدان قناعت‌ننمود. پس‌اورا گفتند: نز ديك توجیست؟ گفت: آنکه میان احوال باشدومکرم‌به کرامات»و ازاو ذره‌ای نیابد. و این‌اشارتی است به اثبات حقیقی - ورای احوال و کرامات - که: احوال سوابق آن باشدء و کرامات درمبادی آن روی نماید» و هنوزبه حقیقت نره‌یده‌باشد. ومیان آن معنی که «ابو القاسم‌مر و ان» فهم کرد ومیان آنچه ایشان فهم کردندفرقی نیست» مگر درتفاوت مرتبة آنکه بدان متعطش باشد . چه کسی که از حالی شریف محرو‌باشد. اول‌بدان متعطش گردد. پس دراین دومعنی اختلاف فهم نیست. بل اختلاف مرتبه است . وشبلی به این بیت بسیار «وجد» نمودی» شعر: وصالکم هجرد حبکم قلی + * ۷ وقریکم بعدوسلمکم حرب ای» وصال شما هجر است ودوستی شما دشمنی» و نزدیکی شما دوری است و آشتی شماجنگك. و این‌بیتر ابروجه‌های مختلف تو ان‌شنید» بعضی حق وبعضی‌باطل.ظاهرتر آن» آنست که‌درخلق‌فهم کرده شود بل‌در ۶۲ ترجمهٌ احیاء علوما لدین همه‌جیر دبا 1 بل در هر حه جر عد ای‌است. <جه «دنبا) بدسگال و فر لبنده و کشنده ودشمن‌ار باب هو داست در باطن» ودرظاهر دوستی نماند. چه‌هیج سر ابی‌پرشادی نشود که نه‌پرغم شو د-جنانکه درخبر آمده است.و جنانکه تما لبی درصفت آن کفته است؛ شعر : تنح عن الدنیا فلاتخطبنها ولاتخطین قتالسة من‌تناکح فلیس‌یفی مر جوصا بمخوفها ومکر وهها اماتأملت راجح لقدقال فیهاا لو اصفون‌فاکثر وا وعندی لها وصف لعمری‌صالح سلاف قصاراها ذعاف دم رکب شهی‌اذا استلنذته فهوجامح ودشخص جمیل یو نقالناس‌حسنه ولکن ه‌آسرار سوء قبالح ای» ازدنیا دورشوءو آن‌راخطبه مکن[ چه‌اوشوی کش است»* و امید آن به ترس آن وفا نکند» ومکروه آن اگر تأمل کنی بیشتر است # گویند گان» صفت آن بسیار کرده‌اند» و نزديك من آن راصفتی است نيك لایقعٍ میی است نافشرده که آخر آن زهر کشنده است» ومر کوبی مشتهی است که چون‌تراخوش آید بشکرد (-- سر کشی کند) و شخصی خوب است که مردمانراعوبی اوبه شگُفت آردا و لیکن‌اسرار بدوزشت[۲۹۵] فراوان دارد. ومعنی دوم: آنکه برنفس ود حمل کند درحق عدای-عزو جل- که چون بیندیشد داند که «معرفت اوجهل است» چه اندازةٌ معرفت‌خحدای جنانکه باد ب کسی‌نداند» وطاعت اورربا» است؛ جه حق‌پرهیز کاری به جای نتواند آورد»ودوستی او «معلول» است» چه شهوتی ازشهو تهای‌خود برای دوستی اونگذارد. وهر که حدای را درحق او ارادت خیر باشد» خدای اورا شناسای عیبهای ۱- یی کالبدی وظاهری نیکودارد که مردم می پسند ند... کتاب وجد وسماع ۶۳ خود کند تا مصداق ابن بیت درنفس خود بیند» | کُرچه مرتبةً اوبه‌اضافت غافلان عالی باشد . و برای آن پیغامیر - صلی اللّه علیه وسلم کت «لااحصی ثناء عليكآن تکما اثنیت علی نفسك». و گفت «انی لاستغفر الله فی‌الیوم و الیل سبعین مرة». و او استغفار از حا لهایی‌می کرد که آن‌درجات«قرب»است به اضافت آنچه پیش از آن است » ولیکن «بعد» است به اضافت آنچه بعد از آن است . سچه هیچ‌فر بی نبست مکّر آنکه ورای آن بعدذی نامتناهی است . جه راه سلوك به عدای - عزوجل - متناهی نیست » ورسیدن به اقصی درجات قرب محال است. معنی سوم: آنکه درمبادی احوال خود نگرد و آن رابپسندد. پس درعو اقب آن بیندو آن راحقیر دارد » برای آنکه بر غرورهای پوشیده‌ای که در آن است مطلع شود؛ و آن را ازخحدای تعالی بیند . پس این بیت‌را درحق خحدای تعالی استما ع کند برطریق شکایت از «قضا وقدر» واین کفر است؛ جنانکه بیان آن سابسق شده است. وهیچ بیتی نیست که نه آن‌زا بر معنیهاحمل‌توان کرد»و آن‌ب اند ازهُغز ارت علم‌مستمع باشدو بقدر صفای‌دل‌او. مقام چهارم: سما ع کسی‌است که از احو ال ومقدمات" گذشته‌باشد» و آنچه جز حدای است ازفهم اودور باشد » تابه حدی که نفس اوو حالها ومعاملتهای آن‌از نفس اودور بود. و جون‌مدهوشی‌باشددر«عین شهود» غوطه حورده که حال او حال آن زنان‌را ماند که در مشاهدةٌ جمال بوسف - علیها لسلام-دستهای خود می‌بریدند.ءو آن را احساس نمی کردند.و از مثل آن حالت» صوفیان عبارت کنند که «از نفس‌خود فانی شده» و چون از نفس ود فانی باشد ازغیر خحود فانی‌تر بود. پس جنانستی که ازهمه فانی شده است؛ مگر از یکی که مشهود وی است . واز شهود هم فانی است . چه ۱ متن:سماع‌من جاوزالاحوال والمقامات. (اتحاف» ۰۶ ص ۵۳۷) ۶۴ ترجمهٌ احیاء علوما لدین ار دل به شهو دسو به‌نفس خود که‌مشاهداست.التفات کند از مشهود غافل شده باشد. چه مولع آنکه وی‌را می‌بیند - درحالت آنکه براو مستغخسرق باشد به‌دیدن خود و به‌چشمی که‌بدان می‌بیند وبه دلی که‌بدان‌لذت‌می‌پیابد- بی‌التفات باشد. چه مست را ازستی» و لذت پابنده را از لذت یافتن خبر نباشد. وخبر او ازدانستن آن چیز باشد که بدو لذت می‌بابد وبس. و مثال آن؛ دانستن‌چیزی است که آن مغایر علم است‌به‌دانستن آن حیز است. وداننده جیزی» هر گاه که دانستن آن جیز بروی وارد شود » از آن جیز اعراض نموده باشد . ومثل این حالت درحق مخلوقان متجدد می‌شود . پس در حق ذوالجلال نیز متجدد شود » ولیکن در غالب چون «برق خاطف » باشد که‌دیر نماند ونپاید,وا گربماند قوت بشری‌طاقت آن ندارد. و بسیار باشد که‌شخص‌زیر آعباء آن‌چنان‌اضطر اب کند که نفس اودر آن ملاك شود. جنانحهآمده است که: ابوالحسین‌نوری دره‌جلسی‌حاضر شد واین بیت بشنید: شعر : مازلت انزل فی‌ددادك منز لا تتحیر الالباب عندنزد له ای » هميشه در دوستی تو به‌منزلی نزول می کنم که عقلها درحال نزول آن حیران شود. پس اوبر حاست ووجد ظاهر کسردانید » وسر گشته می‌رفت تا درنیستانی افتادکه آن داپی کرده بودند » وبیخهای‌آن ون شمشیر بمانده بود.پس‌در آن‌می‌دوبد» وتا بامداداین‌بیت‌مکررمی گردانید» وخون از پای او می‌رفت تاهردو قدم وساق او بیاماسید. وروزی چند پس از آن بزیست وبه سرای آخعرت انتقال کرد رحمةالله‌علیه. واين درج-4 صدیقان است درفهم ووجد. واین بلندتر درجسات است؛ زیر ا که سما ع‌برحالها ازدرجات کمال نازل‌است. و آن | گربه‌صفات کتاب وجد وسماع . ۶۵ بشریت آمیخته بود نو ع قصوری است. و کمال آنست که به کلیت از نشس واحوال‌خود فانی‌شود. ای آن رافراموش کند وبدان التفات ننماید؛ چنانکه زنان مصر را به دست و کارد التفاتی نبود. پس به خحدای تعالی؛ و از برای نعدای تعالی» ودرحق خدای تعالی؛ واز خدای تعالی شنود. وابن مرتبةًٌ کسی باشد که ازساحل احوال واعمال گذشته باشد؛ ودرمیان دربای حقایق حوض نموده وبه صفای توحید متحد گشته » و به محض احعلاص متحقق شده ودراو جیزی ازاو اصلا نمانده» بل بشربت اووالتفات اوبه بشریت به کلیت محو گشته است. وبه فناء فنای کالبد نمی‌خواهیم» بل فنای دل اومی‌خواهیم . و به دل گوشت وخون نمی‌خواهيم بل سری لطیت که اورا بادل ظاهر نسبتی پوشیده است می‌خ و اهیم. وسر روحی - که از [۲۹۶] امرخدای تعالسی است - ورای آنست. شناخته است آن«سر»را آنکس که شناخته است» و ندانسته آن‌راآ نکش که ندانسته است. و آن‌سر را وجودی خاص‌است؛ و صورت آن و جود آن‌چیزاست که در اوحاضرشود. وجون‌غیراو دراوحاضر شد» حنانستی که وجودی جز حاضر را یست . ومثال آن آینه زدوده است. جه آنر ادرنفس خودلونی نیست. بل لون‌اولون آن چیزاست که دراو حاضر است . ومثال آن آبکینه است که لون چیزی که دراو قرار گیسرد حاضر شود وحکایت کند. و آنرا درنفس خود صورت نیست. بل‌صورت آن قبول صورتهاست. ولون آن هیأن استعداد است قبول لونها را. واز اين حثیقت - بعنی سردل» به اضافت آنجه دراو حاضر شود قول شاعر بیان کند؛ شعر : رق الزجاج ورقت الخسر . فتشا بها وشاکل الامسر فعانسا خمر ولا قدح . . . .‏ وائما قسدح ولاعسر 27 ترجمهٌ احیاء علومالدین از لطیفی جام و لطف می به‌جام . . . . کس ندا نداین کدام‌استآن‌کدام گو بیاینجا جام‌هست و باده نیست گو بیاینجا باده‌هست؛ نیست‌جام واين مقامی است ازهقامات «علمهای مکاشفه» که خیال کسی که دعوی حاول واتحادکرده است و «اناالحق» کنته از آنجا حاسته است. وسخن ترسایان در آنچه‌دعوی‌می کنند که «لاهوت» با«ناسوت» یکی‌شدهع باناسون را در پوشیده ۶و باناسوت راحلول کرده # و بر آن جمله کها لفاظ ایشان مختلف شده است عبارتی پوشیده است که کرد بر گسرد آن معنی می گردد؛ و آن غلط محض است.و آن‌مانند است به‌غلط کسی که‌بر آبنه به صورت سرخحی حکم کند» چون دراو صورت سرخی ظاهر شود ازچیزی که درمتابل آن باشد.وچون این سخن لایق «علم معاملت» نیست به‌فرض باز گردیم. چه تفاوت درجات درفهم مسموعات یاد کردیم. مقام دوم: پس ازفهم وتنزیل «وجد‌است. ومردمان‌را در«حقیقت وجد» سخنی دراز است- ای صوفیان راسوحکیمانی را که ناظرند درو جه مناست سماع به ارواح. ومااز قو لهای ایشان لفظها نقل کنیم. پس‌حقیتت آن را روشن گردانیم. اما صوفیان : ذوالنون مصری گفت که؛ سماع «وارد» حق است که بیامده است تا دلها را ازعا ج کند به سوی حق . پس هر که آن‌را بسه حق شنود متحقق گردد» وهر که آنرا به نفس وهموی شنود زندیق شود. پس چنانستی که انزعاج دلها ر اسوی حق «وجد» خوانده است . وان معنی است که درحال ورود «و ارد سمأع» آن‌را درمی با بد , جه سماع را «وارد حق» نام کرده‌اند. وابوالحسین دراج سبرسبیل خبار از آنچه‌درسما ع یافت- گفت: وجد عبارتی است از آنچه درسماع یافته شود . و گفت: سماع مسرادد کتاب وجد وسماع 2 میدانهای بهاء (-- حالوهیبت) جولان فرمودع وبه‌و جود حق مرا موجود گردانید درحال کشف غطاء # وسیراب کرد به کأس صفاءٍ وبرسانید مرا به منزلهای رضاعد وبیرون آورد به مرغزارهای نزهت وفضا!. شبلی گفت: ظاهر سماع فتنه است» وباطن آن عبرت. وهر که «اشارت» را بشناسد» شنیدن عبرت وی را حلال باشد. والامستدعی فتنه ومتعرض بلا شود. ویکی ازایشان گفت: سما ع»اهل‌معرفت را غذای جان‌است؛زیرا که صفتی است که از دیگر کارها باریکتر است وبه رقت طبع وصفای سر درتوان بافت؛ بدانچه رقت وصنا و لطف دارد نزديك اهل آن. وعمروبن عثمان مکی گفت: بر کیفیت وجد عبارتی وافع‌نشود ؛ زیراکه آن‌سر خدای‌است نزديك مومنان موقن.ویکی از ابشان گفت:و جد مکاشفقات است ازحق. وابوسعید اعرابی گفت: وجد رفع پرده است» ومشاهدة رقیب » وحضور فهم وملاحظةً غیب» ومحادلهً سر ویافتن مفقود» و آن فنای تسو است از آنجا که تودبی. ونیز گفت: وحد» اول درجات حعصسوص است » و آن میراث تصدیق است به غیب» پس چون آنرا بچشیدند ونور آن در دلهای ایشان ساطع شدء همه شکها وریبتهاازایشان زایل شود. ونیز گفت: آنچه ازوجد حجاب [۲۹۷] کند دیدن آثار نفس است. وتعلق به‌علایق و اسباب؛ زیرا که نفس به اسپاب محجوب است. وچون اسباب انقطاع پذیرد و ذ کر حالص شود ودل بی‌حجاب ماند » ورقت وصنا دروی ظاهر گردد» وموعظت دروی اثر کند واز مناجات درمحلی‌غریب فرودآید » و مخاطب شوده وعطاب را به گوش نگاه دار نده- ودل حاضر » وسر بالق ۱- فضا: فراعی مین وهوا؛ گشاد گی صحن شا نه‌ومیدان ( غیاث ). ۶۸ ترجمهٌ احیاه علوما لدین بشنود. پس آنچه از آن‌خالی‌بود بیندوآن وجد باشد؛ زیرا که آنچه نزديك او معدوم بوده بافت. ونیز گت : وجد آن باشد که درحال ذ کری مزعج بود یاترسی مقلق‌یاسرزنشی برزلت‌یا محادثه‌ای به لطیفه با اشارتی سوی فایده» با آرزویی‌به‌غایب‌یا اندوه برفایت» يا پشیمانی‌بر گذشته یا استجلاب به‌حال یا خو اننده سوی واجب بامناجاتی به سر حود» و آن مقابلهٌ ظاهر به ظاهر است» وباطن به باطن؛ و غیب به‌غیب» وسربه سر و بیرون آوردن آنچه تراست بدانچه برتو است. پس آن برای توثبت کرده‌شود- پس از آنچه ازتو فوت‌شده باشد- پس‌ترا قدمی بی‌قدم ثایت شود وذ کری بی- ذ کر. جه ابتدا کنندة به دادن نعمت اوست.ومتو لی [ بر همه کار ها ] اوست و باز کشت همهٌکارها بدوست. واين ظاهر «علم وحجده است . ودر «وحد» قر لهای صوفیان ازاین جنس بسیار است. واماحکما: بعی از ابشان کفته است: در دل فضیلتی شربف است که بیرون آوردن آن‌به لفظ-یاباقوت نطق- متعذربود. پس نفس آن‌را به‌لحن‌ها یرون آورد. جون ظاهر کشت شاد شد و ازغایت شادی سوی آن رفت. پس بشنوند از نفس» وراز باوی بکو بند» وراز گفتن‌باظاهرها بگذارند. ودیکری گفت: نتایج سماع آن است که آنچه از رآأی‌ها عاجز گشته باشد آن را قوت دهد و آنچه ازفکرتها غایب بود حاضر گرداند » و آنچه ازفهمهاکند شود تیز کند تاغایب باز آید وعاجز قوت یابد » وتیره به صفوت کر اید ودر هر رأبی ونیتی دررود » ومصیب باشد بسی‌توطا » و بیاید بی )بطاء. ودیگری گفت:جنا نکه‌فکرت»علم رابه معلوم راه دهد سماع دلر | ره عالم روحانی راه دهد. ویکی راازابشان پرسیدند که: اندامها بطبع و دبر وزن الحان و کتاب وجد وسماع ۶۹ ابقاعات حر کت می کنند»سسب آن چیست؟ گفت: آن عشقّی عقلی است » وعاشق عقلی را حاجت نباشد که با معشوق به منطق جرمی مغاز له کند.بل مغازله وسخن گفتن اوبه «تبسم» ونگریستن باشد وحر کت طیف به «ابرو وپلك» بل‌به اشارت. واين همه ناطق‌اند الا آنکه‌روحانی‌اند . واما عاشق بهیمی» نطق جرمی را در کار آرد تااز آن عبارت کند» وظاهر شوق‌ضعیت وعشق ناپدید ود را به تلبیس بیار اید. ودیگری گفت: هر که اندوهگین شود باید که لحنها شنود . چسه اندوه‌جوندر نفس‌در آبدنور آن‌بمیرد. ونفس‌جون شاد شود آن‌نور اشتعال پذیرد و آرایش آن ظاهرشدن گیرد . پس حنین واشتیاق براندازه قسرل قابل ظاهر شود. و آن براندازهٌ صفا وبقای آن باشد ازغش ودنس. وقولهای متفرق درسماع ووجد بسیار است ‏ و آوردن بسیار از آن معنی ندارد. پس مابه تفهیم معنیی که وجد عبارت است از آن مشغول شو دم و گوییم که: آن عبارت است ازحالتی که مسرة سماع است» و آن پس ازسما ع و اردی‌تازه‌است که‌مستمع آن‌ر ادر نفس‌خودییا بد. واین حالت از دوقسم حالی ثىا شد . قسم اول : مکاشفات ومشاهدات که ازباب علوم وتنبیهات است . قسم دوم : قغیرات و احوال» چون شوق * وحوف* واندود و قلق*: وشادید وفهمع و پشیمانی# و بسطو وقیض. وسماع این حالها را برانگیزد با قوت دهد. وا کر ضعیف باشد جنانکه اثر نکند در تحربك ظاهر یا تسکین آن. با تغییر حال آن تابرخلاف عادت حر کت کند» پاچشم پیش‌اندازد و از نگریستن وسخن گفتن وحرکت ساکن شود » برعلاف عادت, آن را وجد نگویند. وا کر برظاهرپیداآید و جد خوانند- باضعیف با قوی - به‌حسب پیدا آمدن وئغیر ظاهر . وتحريك او ظاهر را براندازة .۷ ترجمهٌ احیاه علوم الدین قوت‌ورود آن باشد» و نگاه‌داشتن‌ظاهررااز تغییر» بر اندازهقوت‌صاحب‌وجد وقدرت اوبر ضبط‌جوار ح.وباشد که وجد درباطن‌قوی بود ودرظاهرمتغیر نگردد به سبب آنچه صاحیش قوی بود » يا آنکه وارد ضعیف باشد واز جنبا نیدن ظاهر و کشادن عقد تماسك قاصر بود. وسوی فسم او اشارت کرده است «بوسعید اعرابی» وچنان کفته است که: وجد مشاهدةرقیب است‌وحضور فهم وملاحظهٌ غیب. ودورنبود که سما ع سبب کشف چیزی شود که پیش [۲۹۸] از آن مکشوف نبوده باشد. چه کشف به اسراب حاصل آید . یکی از آن «تنبیه» است» وسماع منبه آن‌باشد. ودیگر تغیر حالهاوم‌شاهده ودریافت آن باشد. جه‌در ادر ال آن نو علمی است که فاندة آن روشن شدن کارهایبی بود که پیش از ورود معاوم نباشد . ودیگر صفای دل . وسماع موّثر است درصفای دل . وصفا سبب کشف است. ودیگر انگیختن نشاط دل است به‌قوت سماع؛ که بدان‌قوت کیرد برمشاهدت آنچه از آن قاصر بوده است پیش از آن. چنانکه «اشتر» به قوت آن برتواند داشت چیزی را که پیش از آن نصوانستی . و کار دل استکشاف و دیدن اسرار ملکسوت است » جنانکه اشتر بار گران برداشته است. پس به واسطه آن اسباب» سیب کشت شود بل دل‌جون صفاپذیرد» بسیار باشد که حق دروی متمثل شود به‌صورتی که آن را مشاهده کند ‏ یا به لفظی منظوم که به رش اورسد که آنرا «آواز هاتف» خوانند» چون در بیداری باشد. ورویا گویند چون درخواب بود . و آن جزوی است از چهل وشش جزونبوت . وعلم تحقیق آن بیرون است از «علم معاملت» و آن جنان باشد که «محمد مسروق بغدادی» کفت که: من در ایام جاهلیت خود» شبی مست بیرون آمدم» وایر بیت را به‌لحن می‌خواندم؛ شعر: کتاب وجد وسماع ۷۱ بطیز ناباذ کر م مامررت به الا تعجبت ممن بشربالما #۷ [در «طیزناباد» تا کی است که من از کنارش نگذشتم مکر آنکه از نوشند گان آب در شکُفت شدم] و از گوینده‌ای شنیدم که می گفت ؛ شعر : وفی‌الجحيم حمیم ماتجرعه حلق؛ فابقی لهفی| لجوف‌آمعاء [در دوزخ آب کرمی است که چون از گلو فرورود» روده‌ها را درجوف نابود کند] وبدین سیب تو به کردم وبه علم وعبادت مشغول گشتم. پس بنکر که سما ع در تصفیت دل‌او چگونه تأثیر کرد تا حقیقت حق درصفت‌دوز خ وی‌را درلفظی موزون منظوم متمثل شد وبه سمع ظاهر اورسید . ومسلم عبادانی گفت که «صالح‌مری وعتبةا لغلام وعبدالواحد زید ومسلم اسو اری» برمارسیدند» وبرساحل‌عبادان نزول کردند.ومن شبی‌طعام ساختم و ایشان رابخواندم . چون حاضر شدند وطعسام پیش ایشان آوردم شرح زبیدی: بطرزناماء کرم مامررت به؟ الاتعجبت ممسن یشرب‌الماه کذ افی اللسخ و کانهاسم بقعة. وفی بعض النسخ «بطورسیناه» بداه . (اتحاف» ج ۶ص ۵۲۳۲) #- اصل‌این بیت اذا بو نواس است.ضبط :سخه‌خطی فیضیه که دراین چاب اساس‌کار ما بوده ازهمةٌ چاپهای‌متن عر بی-وشرح مرتضی زبیدی‌براحیاه- صحیح‌تر است. درمعجم البلدان ذیل کلمةً «طیز نا باذه‌چنین آمده: قال‌علی بن‌یحری» حد ثنی‌محمد. بن عبیدالله الکا تب» قال: قدمت من‌مکة» فلماصرت‌الی «طبز ناباذ» موضم بینا لکو فة وا لقادسة» ذکرت قول آبی نواس حیثقا لا: بطیزناباذ کرم مامررت به الا تعجبت‌ممن یشرب الماه ان الشراب اذاماکان من عنب .۰ دا وأی لبیب یشرب! لداء فهتف بی‌ها تف سب أسمع‌صوته ولاآراه - فقال: وفی الجحیم... ۷۲ ترجمهٌ احیاه علوم الدین از گو ینده‌ای شندیدم که به آواز بلند می کفت؛ شعر : و تلهيك عن‌دار) لخلود مطاعم ولذة نفس » غبها غیر نافع ای» از «سرای جاوید » ترا مشغول می کند خوردنیها ولدتهای نقس» که‌عافیت آن سودمند یست. عتبةا لغلام نعره‌ای بزد وببهوش کشت. وجماعنی بگر بستند. وما طعام برداشتیم» وبه حدای که آن کروه لقمه‌ای از آن تناول‌نگردند. وچنانکه درصفای‌دل آواز هانف شنیده شود به‌چشم صورت‌نیز «خضر - علیه‌السلام - دیده آید . چه او نیز برارباب دل به صورت‌های مختاف مدمثل شود . ودر [۲۹۹] مثل این حال است که فریشتگان بسرای پیغامیران - علیهم السلام - متمثل‌شو ند يا بررحقیقت صورت‌با برمثالی که محاکی آن صورت باشد- به نوعی از محاکات. وپیغامبرما - صاسی‌الله علیه وسلم - جبرئیل را دو باربر صورت حود دیده است واز اواخبار فرموده که «افق رابگرفته بودهوازحق‌تعالی: قو له «علمه شدیدا لقوید ذومرة فاستوی * وهو بالافق الاعلی۱» - تا آخر آیتها مراد آنست - ودر مثل ابن <الها از صفا برضمایر دلها اطلا ع اتید . و آذ‌را (ثفرس» خو انند. وبرای آن پیغامبر - صلی‌الله‌علیه وسلم- گفت: اتقو) فر اسة المومن فا ن‌ینظر پنورانله. ای بتر سیداز فراست‌مومن که اوبه نور حق‌تعالی می‌بیند. و آمده است که «مغی» بر کرد مسلمانان می کشت » و می‌برسید که : معنی قول پیغامبرشم‌ا-صلی‌الله‌علیه و سلم : «اتقو) فراسة الملمن! » چه باشدآوی‌را تفسیر آن می گُفتند » واوبدان اکتفا نمی‌نمود تا به یکی از مشایخ صوفیان برسید. او گفت«معنی آنست که زناری که زبر جامه‌داری بکسلی» او تصدیق سوت و یسیو با و ری وس بر وا خر ی ویس و سس ات مسر ۱ قر آن ۵۸/۵۳ 1 ۷ کتابو جد وسماع ۷۳ کرد واسلام آورد؛ و گفت: | کنون دانستم که‌توممنی‌وایمان توحق‌است. وجنانکه ابراهیم حواص گت که: درجامع‌بغداد بودم باجماعتی از دروشان. جوانی‌نیکوروی حوش بوی پیش آمد. من اصحاب را گفتم که: مرا درخاطر می آبد که‌این‌جو ان‌جهود است. ابشان همه این‌سخن را کراهیت داشتند» ومن ازجامع بیرون رفتم و آن جوان‌هم بیرون رفست . پس باز بدیشان رجو ع ذمود و گفت: شیخ در حق من چه فرمود؟ ایشان‌از او حشمت داشتند. وجون الحاح کرد گفتند: جنین گفت که جهوداست . پس اوبرمن آمد ودرپای من افتاده وبردست من مسامان شد. و گفت: مسا در کتابهای خود يافته‌ابم که «فراست صدیق حطا نشود» من حواستم کسه مسامانان را امتحان کنم ودر ایشان تأمل کنم. چون تأمل کردم باحود گفتم: «ا گر صدیقی باشد در میان ابن طایفه بود ؛ زیرا که ایشان اند کی حدیث حدای-عزوجل - می گویند پس خودرا ازایشان پوشیده گردانیدم وشیخ برمن مطلع شد» وبه فراست مرا بدانست (-‌شناعت) پس دانستم که او صدیق است. ابراهیم گفت:و آن جوان از کبار صوفیان شد. و به‌مثل این کشف اشارت رفته است دزرقول پیغامبر .صلی الله‌علیه وسلم- «لولاآن الشیاطین یحومون علی‌قلوب بنی‌آدم» لنظروا الی‌,ملکوتا لسماء» ای»! گر نه آنستی که دیوان کرد بر کٌرددلهامی کردند؛ هر آینه‌مردم ملکوت آسمان را بدیدندی. و گشتن دیو ان کرد بر گرد دلها آنگاه باشد که دلها ازصفان نکوهیده مشحون بود. چه آن «چراخوار» دیوان است . وهر که دل‌خود را از آن صفتهامخلص کند و مصفی گرداند » شیطان‌بر کرد دل او نگردد. وحق تعالی بدان اشارت فرموده است به قوك خود: قسوله‌تعالی «الاعبادك منهم المخلصین» و جای‌دیگر به‌قول خود «ان‌عبادی لیس اك علیجم سلطان» وسما ع سبب صفای دل است و آن شبجهٌ حق است به و اسطصفا. ۷ ترجمهة احیاء علوما لدین وبراین‌دلیلمی کند آ نجه‌از«ذو النون» آمده‌است که:در بغدادرفت» قومی ازصو فیان بروی آمدند - وباایشان‌قوال بودسوازاودستوری و استند که‌قو اپیش‌او«قو لی» بگوید؟ اودستوری‌داد. وقوال گفتن کُرفت؛ شعر: صغیر هو ال عذبنی++ فکیف‌به‌اذا احعنکا وانت جمعت من‌قبلی:« هوی‌قد کان‌مشتر کا آو بعدر ضاك تقتلنی + وقتلیلابحل لکا] اماتر ی لمکتب+ اذاضحكا لخلی بکی ای»دو ستی خردتومراعذ اب کرد» پس بزر کث آن‌چکونه‌باشد؟ وتو جمع کردی از دل‌من‌دو ستیی که‌مشتر لك بودعو پس‌ازرضای‌خود مرامی کشی | درحالی که کشتن من برتوحلال نیست » آیادلت نمی‌سوزد بر آزرده‌دلی که چون بی‌غمی بخندد اومی کر ید؟ پس ذو النون‌بر عاست و به‌روی درافماد. پس‌مردی دیگر بر حاست. ذوالنون گفت «النی یسراك حین تقوم» ای» آنکه‌می‌بیند تراجون برخیزی. پس آن مرد بنشست . واین اطلاعی بود از ذوالنون بردل أن مرد که بسد تکلف اظهار وجد می کرد . پس او را تعریف کرد که « آنکه اورا می‌بیند آنگاه که برخیزد» خحصم او باشددر آ نچه برای غیر خدای تعا لی‌برمی‌خیزد» وا گرمردصادق بودی‌ننشستی. پس‌معلوم‌شد که‌حاصل و جدیامکاشفات‌باشد یاحالات. و بدان که:هریاك از این‌رادوقسم باشد. بکی: آنکه در حال افاقت از آن عبارت‌تو ان کرد. ودوم: آنکه اصلا ازاو عبارت نتوان کرد . وشاید که تواستبعاد کنی «حالتی باعلمی» را که‌حقیقت آن دادسته نشو دا و آن ۳ استبعادمکن ؛ که درحالهای نزديك‌تو آن را شواهد هست. اما علم : بسیار فقیه باشد که براو دومتشابه در يلك صورت‌عرضه داشته شود واو به ذوق ود فرق کند» وزبانش درعبارت از آن‌مساعدت تنمابد ] | کرجه فصیح رن مردمان باشك, (س به‌ذوق «فرق» دردابد واز آن کتاب وجد و سماع ۷۵ عبارت نتو اند کرد. وادراك او آن فرق‌را » علمی است که دردل خود بسه ذوق می‌یابد . وبی [۲۹۸] شك‌وقو ع آن را در دل او سببی است. و آنرا نزديك خحدای تعالی حقیقتی‌است واز آن‌اخبارنتو اند کردنه‌برایآنکه در زبان او قصوری است. بل برای آنکه معنی دقیق‌تر از آن است که عبارت بدان رسد . واین از آن‌جمله است که جماعتی که مواظبت نمایند بر آنچه نظر ابشان درمشکلات باشد آن رادریا بند. واما حال: بسیار آدمی باشد که دروقت آنکه بامداد کند دردل حود قبضی با بسطی‌بابد» وسبب آن نداند . وباشد که آدمی تفکر کند در جیزی و آن درنفس اواثر کند. پس آن سبب راف-راموش کند» و«آن اثر» در نفس او باقی‌ما ند و او بدان‌احساس کند. و باشد که آن حالتی که‌احساس می کند «شادی» باشد یاغمی که در نشس اوثابت کشته باشد» بدانحه تفکسر کرده بود در جیزی کهمو جب «شادی یاغم)»باشد. پس آن حجیز را که در آن انديشه کرده است فراموش کند» واثر آن دریاید. و باشد که آن حالت» حالتی غریب باشد که به لفسظ «شادی وغم» روشن نشود. و آن راعبارتی مطابق نباشد که مقصود بدان ظاهر شود بل ذوق شعر موزون باشد. وفرق میان آن ومیان «غیرموزون»را بعضی‌مردمان در بابندو بعضی‌نه.و آن‌حا لتی‌است که‌صاحب‌ذوق آنرادریا بد»چنانکه‌در آن بشك نباشد. و از آن عبارت نتو ان کرد به جیزی که مقصوداو روشن شود کسی‌را که ذوق ندارد.ودرنفس حالهای غریب باشد که آن‌صفت‌اوبود. بل معنیهای روشن از«ترس‌واندوه‌وشادی»درسما ع‌از سرودی‌مفهوم حاصل آید. اما رودها ودیگر نغمه‌هابی که مفهوم نیست: در نفس تأثری‌عجیب کند . وازعحجایب آن رودها عبارت نتو ان کرد. وباشد که از آن‌به «اشتیاقی» عبارت کرده شود » و لیکن اشتیاقی که صاحب آن نداند که اشتیاق او به ۷ ترجمه‌احیاه علوم الدین جیستو آن عجیب‌غامض‌است. و کسی که‌نفس اواضطر اب کند به شنیدن رو دها باشاهین‌هاومانند آن» نداند که به جه‌مشتاق‌است» ودرنفس خحدودحا لی پابد؛ جنانستی که‌کاری راتقاضا کند که نداند که چیست؛ تا (-حتی) عو ام را این‌حال‌پیش آیدو کسی که بردل اونه دوستی آدمی و نه‌دوستی خحدای - عزوجل-غالب‌بود.و آن‌را سری‌است. و آن«سر» آن‌است که«هر اشتیاقی‌را دو ر کن است»: یکی: صفت مشتاق. و آن نو ع مناسبتی است بامشتاقالیه. دوم: شناعتن مشتاق‌المه و شناخحتن صورت وصول بداد. پسا گر صفتی که اشتیاق بد ان‌است وعلم بصورت‌مشتاق| لیه هر دوحاصل آبد کارظاهر شو د. واگر دانستن مشتاق‌الیه موحود نباشد وصفت مشوقه مو جود بود » و آن صفت‌راحر کت داده شود و آتش آن افر و خحته آید » هر ] بنه حیرئی و دهشتی به بار آرد. وا گر آدسی تنها دشو و نما باید » سجنا زید صورت زاسان نبیند و صورت مباشرت نشناسد» پس به بلو غ رسد وشهوت براو غالب شود ۰ آنش شهوت در نهس‌خحود احساس کند؛ و نداند که‌آن قوت مباشرت‌است؛ زیراکه صورت مباشرت وصورت زنان را ندانسد. پس همچنین در نفس آدمی مناسیتی اسست را «عا ام آعلی» و لد ده ی که ((مو عو و است در (رسدر ۵ المنتهی وفردوس آعلی». الا آن است که از این کارها رز صفمع] و نامها تخیل نکرده است . جون کسی که (فظ «میاشرت» و لفظرزنان» شنیده است » و صوررت «رزد» را هر گس مشاهده نکرده است - و رد صورت مردی ود4 صورت نفس خو درا در آده - تایه قباس آن‌را| بداند» پس «سماع»اشتیاق اورا بچنباند. وجهل مفرط ومشغول شدن به دنیا» نفس اورا و پرورد گار اورا کتاب وجد و سماء و۵ ومستقر اورا که بدان متحزن‌ومشتاق است به طبع فراموش گردانیده‌باشد. پس دل او کاری تقاضا کند که نداند که آن جیست ؟ پس مدهوش ومتحیر ومضطرت شود همچجون خفه‌ای است که راه حلاص نداند که آن‌چیست . پس این است و امثال این ازحالهایی که تمام حقایق آن دربافته نشود. و کسی که بدان متصف باشد نتو اند که از آن عبارت کند. پس ظاهر شد که «وجد» دوقسم است: بکی: آنکه اظهارش‌ممکن است. دو م: آنکه ممکن نیست. وبدان که «وجد» به‌اعتباری دیکر نیز دوقسم شود: یکی: آنکه نا کاه در آید. دوم: آنکه شخصمتکلف باشد»و آن‌را «تو اجد» خوانند. وتواجد متکلف. جیزی‌از آن‌نگوهیده‌است.و آن تواجدآن است که: بدان قصد ریا کندو اظهار احوال شر یفه-باآنکه از آن مفلس بود وچیزی از آن ستوده است. و آن تواجد آن است که: به واسطهً آن حالهای‌شر یف را کسب کند به حبات. چه کسب رادر جلب حالها مدخحلی است . وبرای آن پیغامیر - صلی‌الله‌علیه و سام -فرموده‌است- کسی را که درخواندن قر آن کر یه‌نیاید- که: حو درا به کریستن واندوه آرد. چه | کردرمیادیآن حا لها مت‌کلف بودء در او احر آن متحقق شود. و جگونه‌تکلف‌سبب آن نباشد که‌کار متکلف در آخر طبع گردد. و ما می‌بینیم که هر که قر آن می‌حو اند وباد می کیرد اول به تکلف خواند - باتمام تأمل واحضار ذهن - پس از آن زبان را عادتی مطردشود تا(-حتی)زبان اودرنمازوغیر آن‌بدان‌جاری‌باشدواوغافل. پس سورتی تمام بخواند» وپس از آنکه [۲۹۵] آن را به آخر رساند» نفس او بدو باز آ بدوبد اند که‌در حال‌غفلت خو انده است.و همچنین است‌نو بسنده»در ۷۸ ترجمةٌ احیاء علوعا لدین ابتدا به جهدی عظیم نو یسد» پس دست اوبر آن کارعادت کند ونبشتن اورا طبع شود چنانکه بسیار ورقهابنو یسدو نفس اودراندیشهدیگر مستغرقباشد. و کلآنچه نفس و جوارح احتمال دارد ازصفتها؛ اول جز به تعلسف و تصنع آن را کسب نتواند کرد» پس‌به‌عادت طبع‌می‌شود. و آنچه گُفته‌اند «العادة طبیعة خاسة ۱» مراد از آن این است . پس همچنین حالهای شریف چون مفقود باشد نباید که از آن نومیدی بود‌بل بابد که‌تکلت دراجتلاب آن کرده شود به‌سماع وغیر آن. ودرعادات مشاهده افتاده است » کس ی که آرزو برده است که بر شخصی عاشق باشد - وعاشق او نبوده است - پس هميشه ذ کر اورا بر نفس‌خود باز می گردانید» و نظر دایم به سوی او مسی‌داشت » واوصاف محبوبه و اعلاق محموده اورا برنفس مقرر می کرد تاعاشق اوشد و آن عشق دردل اور اسخ کشت جنانکه از حداختیاراوبیرون آمدی وپس از آن آرزوبردی که از آن حلاص یابد ونیافت. پس همچنین دوستی خدای تعالی و اشتیاق لای او» وترس از سخط او - وغیر آن ازحالهای شریف - چون آدمی را مفقود باشد » باید که تکلف اجتلاب آن کند به‌مجا است کسانی که بدان موصوف باشند. و مشاهدةاحو ال و تحسین‌صفات ایشان درنفس» ودرنشستن با ایشان درسماع و به دعا و تضر ع» تاحق تعالی آن حالت وی را روزی گرداند » بدانجه اسباب_آن ویرا میسر کند . واز اسباب آن «سماع» است » و همنشینی‌با پارسایان و ترسکاران ومشتاقان ودوستداران. پس هر که باشخصی همنشینی گسزیند» صفتهای او بدو سرایت کند چنانکه او نداند. ودلیل آنکه تحصیل دوستی وغیر آن ازحالها» بسه بت شر ح ز بیدی: راید علی| لطبا یع الار بع. (اتحاف. ج۶.ص۵۳۸) کتاب وجد و سماع ۷۹ اسباب ممکن است ‏ قول پیغامبر است - صلی‌الله علیه وسلم - که در دعا گفته است «اللوم ارزقتی حبك وحب‌مناحبك» دحب مایقر بنی الی‌حباك» چ-ه درطلب دوستی به دعا پناهیده است. واین بیان آنست که «وجد» قسمت پذیرد به مکاشفات وبه احوال » وبدانچه آن را بیان توان کرد» و بدانچسه نتوان کرد وبدانچه متکلف باشد و بدانچه مطبو ع بود . سوال : چکونه است که درحال واندن قر آن - و آن کلام حسق است - وجد ایشان ظاهر نمی‌شود ؟ وبرسرودی که سخن شاعسران است ظاهر می‌شودا وا کر آن حق بودی از لطف خدای تعالی - و باطل نبودی ازغرور شیطان - فر آن بد ان سر اوارتر ازسرود بودی؟ جواب: وجد حق آنست که ازفرط دوستی خحدای - عزوجل - و صدق ارادت و اشتیاق لای اوخیزد؛ و آن‌را فر آن هم برانگیزد . واسا آنچه‌به قر آن انگیخته نشود » دوستی خلق وعشق ابشان باشد. ودلیل آن قول‌خدای‌تعالی است:قو له‌تعا لی «الا بذکر الله تطمئن القلوب» ای»بدان که‌به ذ کر خدای‌تعا لی‌دلها آرام گیرد. قو له‌تعالی «مثانی تقشعرمنه جلودا لذین بخشون- ر بیسم ثم‌تلین جلودهم وقلو بهم الی‌ذکر الله» ای خبرها وقصه‌هاسوذ کر وابت وعقاب که‌مکرر شده است.ازشنیدن آن بوستهای کسانی که از پرورد گار بتر سند بر فر آاشیدها شو دءودلهادرحر کت‌و اضطر اب آیند. پس آخر الامر اندامع] و دلهای ایشان به‌ذ کر حد ای نسرم شود . ای» دراول «رصدمتآ) اضطر ات باشد ودر آخحر اشتیاق پیدا آبد » و آن مدایت خدای است - عزوجل - وهرچه‌پس ازسماع-به سیب سماع- در نفس پیدا آید «وجد» ۱- فراشیدن:برودن «خر اشیدن» به‌معنی لرزیدن» وخود را به‌هم کشیدن در اپتدای ظهور تب باشدو آن‌را «فراشا» و به‌ءربی «قشعریره» خوانند. (برهان) ۲- صدمت: يك نو بت کوفتن دوچیز باهم و آسیب رسانیدن. (غباث) باشدعدو آر ام# و اضطر اب و ترس۴و نرمی‌دل که‌همه‌ازروجد» است. وحق تعالی گفته است: قو له تعالی «انماالمقمنونالذین اذاذکر الله وجلت قلو بهم » ای» کروید گان آنکسانند که چون خدای تعالی رایاد کرده شود دلهای ابشان بترسند. و گفت : قو له‌تعالی «لوانزلنا هذا الق رآن‌علی- جبل لر ایته خاشعاً متصدعاً من‌خشیةالله» ای» ۳۹ این قر آن‌ر | بر کوهی فرود فرستیم ازعظمت آن هر آبنه کوه را فروتن وشگافته بینی. و خشو ع وجدی است ازقسم احوال؛ | گرچه از فسم‌مکاشفات نیست» ولیکن سبب‌مکاشفات و تنبیهات شود . وبرای آن پیغامبر - صلی الّه علیه وسلم - کَفت «زینوا- القرآن باصواتکم » ای » خواندن قر آن را به آوازهای سود بیارایید . و ابومو سی را گفت: لقد او ی مزماراً من‌مزامیر آل‌داود . ای» آورا مزماری‌از مزامیر آل داود داده شده است؛ و آن مثلی است از عوشی لحن وخوبی تمه . واما حکایتهابی که دلیل است بر آنکه «اربات دل» [۳۰۰] رانزد شنیدن قر آن و جد ظاهر شده است بسیار است. جنانکه پیغامبر - صلی‌الّه علیه وسلم - گت «شهبتنی سورة هود» ای » سورهٌ هود مرا پیر کردانید ! وبیری ازعم وترس حاصل آید و آن وجد باشد. مترجم می گو ید که: اضافت پیر کردانیدن به «سورههود) دومعنی را محتمل است. بکی: آنکه در این سوره آمده است «فاستقم کماامرت» و استقامت آدمی و اعتدال اومیان احلاق متقابل - چنانکه در و سط حقیقتی که‌فضیلت محض آنست وبه‌هیچ طرفسی ازدوطرف که هردو رذیلت است؛ اندله و بسیار مایل نشو د-درغایت تعذر است. وجون فرمان بدان وارد شده‌است» بیم آنکه از اعتدال حقیقی عدول افتد. وی‌را پیر گردانیده است. #- ۱ ۱ و ۹ 4 ۱ رصم ی کتاب و-حد و سماع 1 ودوم: آنکه دراین سوره فرموده است: قو گم قوم‌هود+ الابعدا لنمود * آلابعدا لمدینکما بهدت تمودا» ومعلوم است که «عاد و نمود» از کبایر آمم بودند » وحکمی که درازل رفته است به ابعاد ادشان » ودیکر آمم که دراین سوره مذ کورند » بی‌سابقه بوده است » و آن مقتضی جلال و کبریا تواند بود که استغنا وعدم مبالات از لوازم آنست . وتأمل ابن مجمو ع بر سیاقی که دراین سره وارد شده است » وذکر ابعاد که مکرر شده است.ءارباب بصیرت را موجب خوفی عظیم باشد» و آنپیری بار آرد* . و آمده است که: ابن مسعودت رضی‌اله‌عنه - بر پیغامبر - صلی- اللهعلیه وسام-قر آن می‌خواند.وچون بدین آیت‌ازسورةنساء رسید؛قو له تعالی «فکیفاذ) جثنامن کل امة بشهید وجثنا بك علی‌هر لاء شهیدآ؟» ای » جکّو نه باشد حال جاهلان ومنافقان درروز قيامت ؟ چون پیغامبر هرأمتی را بیاریم تا برایشان وبرای ایشان گواهی دهند؛ وترا بیاریم تابراین مشر کان و منافقان گواهی دهی بدانچه کرده‌اندآواین استفهام و تعبیروتوبیخ است. پیغامیر صلی اله علیه‌و سلم کفت «حسبك! » ای.بس کن‌آو آب‌از چشما ش‌می‌رفت. و آمده است که پیغامیر - صای‌اللّهعأیه وسلم این آبت‌بخواند: قو له تعالی «ان تعذبیم فانهم عبادك» ای » ا کر ابشان را عذاب کنسی ایشان بند گانت و آندسوتوعادلی-پس بگر ٍست.و چون‌پیش‌اواینآبت راخواندند: قوله تعالی «ان‌لدینا انکالا وجحیماء« وطعاماً ذاغصة وعذاباً الیما» بیهو ش‌شد. ای » نزديك مابندهاست و آتشی عظیم ۲ وطءامی کاو گیر وعذابی آلیم . وجونبه آبترحمت رسیدیدعا کردی و استبشارنمودی» و استبشارو جداست. و حق تا لی‌جماعتیر | که‌به‌قر آنو جد آر ند نا گفته‌است»وفرموده:قو له‌تعالی ۱- قر آن ۹۵/۱۱ # پایان سخن مترجم. ۲- قر آن ۶۱/۴ ۸۲ ۱ ترجمه احیاء علوعا لدین «واذاسمعوا ماانزل‌الیالرسول تری‌آعينهم تفیش من‌الدمع مماعرفوا من‌الحسق۱» ای » چون بشنوند آنچه بر پیغامبر - صلی‌الّه علیه وسلم - فرو فرستاده شده است»جشمهای ابشان رابین ی که اشك‌می‌ریزد از آ نچه بشنا عتندازحق. این آبه در شأن (نجاشی)» واصحصات اونازل شده است » حون «جعفر بن ابو طالب» در حبشه برایشان سورة «کهیعص» ذ کررحمة د بك‌عبدم زکریا» بخواند . وکان رسولالله - صلی‌الله علیه وسلم- بصلی و لصدره آزیز کأز یز الم جل.ای» پیغامبر (ص) نماز می گزاردی» واز سينة او آوازی چون آواز درک بزر کث مسین می‌ آمدی. واما آنچه ازصحابه وتابعین - رضو اد‌الله علیهم اجمعین - آمده است کهربه‌قر آن وحد آورده‌اند» بسیار است: کسی بوده که بیهوش شده است. و کسی بوده که بگربسته . و کسی بوده که براوغشی عارض شده . و کسی بوده که درغشی وفات کرده است. عمر - رضی‌الله‌عنه - از مردی شنید که می و اند : قو له تعالی «ان‌عذاب ر بك لو اقع مالهمن‌دافع» نعره‌ای زد وبیهوش درافتاد. اورا برداشتند و به‌حانه بردند » ويك‌ماه در آن بیماری دماند. ورزرارةین ابی‌اوفی 4۲ که‌از تابعین بود»در«رقه» روزی‌امامت‌می کرد؛ آبتی بخواندپس نعره‌ای زد وبیهوش شد ودرمحراب وفات کرد . وابوجریر از تابعین‌بود.صالح‌مری‌براو قر آن خواند. پس نعره‌ای زد وبه آحرت پیوست. وشافعی - رضی‌الله‌عنه - ازخواننده‌ای شنید کاسه می‌خو اند: قو له تعالی «هذایوم لاینطتون ولایژذن لهم‌فیعتذردن» ای » ابن روزی است که سخن نکو بنسد در آن؛ وایشان‌را دستوری نباشد که عدر خو اهند. پس‌وی‌را غشی افناد. ۱- قر آن ۸۳/۵ ۱-زر ارةبن آبی آوفی | لعامری| لحریشی البصری. (اتحاف»ج۶.ص ۵۵۲) کتاب و جد وسماع ۸*۳ وعلی بن فضیل از کسی‌شنید که می‌خو اند: قو له تعالی «یومیقوم- | لناس لرب العالمین» بیهوش در افتاد.پدرش‌فضیل گفت:خدای-عزو جل- ترا جزا دهاد [ بر آنچه ترا بیاموخت . [۳۰۱] و همچنین ازجماعتی نقل شده است» وازصوفیان همچنین. وشبلی شبی ازماه‌رمضان‌در مسجد درپس امامی‌نماز گز ارد»و امام‌اين آبت را بخواند: قوله تعالی «ولئن‌شئنا لنذهین بالذی ادحینا اليك» ای » | گر بخواهیم آنچه‌بر تووحی‌فرستادیم-ازدلها و کتابهاد محومی گردانیم » چنانکه اثری نماند. شبلی چنان نعره‌ای زد که مردمان پنداشتند که رک جانش ببریده»پس رویش‌سبز گشت ومی‌لرزید ومی گفت: بادوستان چنین تعطاب فرماید؟ واین جمله را بارها مکرر گردانید . وجنید گفت: بر«سری‌سقطی»‌شدم. پیش اومردی را دیدم که‌بیهوش افتاده بودا گفت : این مردی است که آبتی ازقر آن شنیده است و بیه-وش شده‌است. گفتم : همان آیت براو بخوانید» چون‌بخو اندندبهو ش آمد. پس مرا گفت: این از کجا گفتی؟ گفتم: ازیمقوب- صلوات‌الّه وسلامه‌علیه- که نابینایی او بر ای‌مخاو قی‌بودو به‌مخلوقی‌بیناشد. وا گرنابینایی وی‌برای حق بودی به‌مخاوقی بینا نشدی.ابن سخن را ازمن استحسان فرمود. وبدانچه او گفته است؛ ول شاعر اشارت می کند؛ شعر : و کاس شربت علی لذة ۱ و اخری تداویت منها بها ای»جامی‌شر اب‌بر لذتبخوردم»و به‌دیگری درد آن رادارو کردم. ویکی‌از صوفیان گفت:شبی آيةٌ «کل نفس ذائقة الموت» می‌خواندم» و آن را مکرر می کردم. ازهاتفی شنیدم که می گفت مرا «چندبار این آیت مکرر کنی؟ که جهار کس‌را از پریان بکشتی!» پریانی که از آن روز باز که آفر بده‌شده بو دند از شرم سر سوی آسمان بر ند اشمه بو دنك . ۸۳ ترجمةٌ احیاه علوما لدین ابوعلی مغازلی «شبلی» را کت که : بسی باشد که آبتی ازقر آن به سصع من رسد و مرا باعسث باشد بدانکه روی ازدنیا بکردانم » پس به احوال ودومر دمان‌باز گردم‌وبر آن‌حالت نمانم.شبلی گفت: آنجه ازقر آن بهسمسع تو می‌رسد وترا بهعضرت الهی می کشد از مهربانی ولطفی است از دای - عزوجل -و آنچه ترابه‌نفس تو می گذارد آن هم رحمتی‌است از او برتو. چه ترا به‌صسلاح ند.ارده جز آنکه از حول وقوت خسود بیزار باشی» در آ نچه روی بدو آری. و صوفیی از خو اننده‌ای‌شنید:قو له تعالی «یاایتها النفس المطمئنة >« ار جعی‌الی د يكر اضية مرضیة:د فادخلی فی‌عبادی»: و ادخلی‌جنتی!» آن‌ر ااز و اننده استعادت کر دو گفت:چند گویم‌اورا که باز گرد»واوبازنمی گردداپس و جدی ظاهر کردانید و نعره‌ای‌بزد و جانش‌بیرون آمد. و«بکربتن معاذ» از و اننده‌ای شنید که می نو اند : قو له تعالی «و | نذرهم یوم الاذفة» پس‌مضطرب‌شد و به آو از بلند گفت«ببخشای‌بر کسی که اورا بیم کردی واو روی به تونیاوردا» پس بیهوش شد. وابراهیم ادهسم چون از کسی شنیدی که «اذا السماء انشقت» می‌خو اند مفاصل او‌ضطرب شدی واندام وی لرزیدی. و محدمد صبیح سما کفت که: مردی در «ذهر فر آت» غسل‌می کرد؛ مر ددیگری‌بر ساحل آن گذشت‌ومی‌خواند : قوله‌تعالی «دامتازواالیوم ابوا المجرمون» آن غسل کننده چندان اضطراب کرد که غرق شد وبه آخسرت انتقال کرد. و آمده است که: سامان فارسی - رحمهةالله‌علیه - جوانی را دید که قر آن می ندو اند » وجود بر آبتی کسذشت «فشعر در ه» دروی پیدا آمد. ۱ قر آن ۲۷/۸۹ تا ۳۰ کتاب وجد وسماع ۸۵ پس سلمان وی را زوست کرفت . روزی اورا نیافت! » از وی‌می برسید ؟ فد : رنجور است. به عیادت اورفت - واو درحال نز ع بو دسسلمان را گت که: آن قشعربره که درمن بوده دیدی؟ آن در وب ترنن صور تی‌در من آمد ومرا حبر کرد که: حدای - عزوجل - همه کناهان من بیامر ز بد. ۳ ودرجمله صاحب دل در حال شنیدن قر آن ازوجدی خالی‌نباشد. واگر قر آن اصلا دروی تَثر بکند | مثل اوچنان باشد که درقر آن آهیده است: قو له تعالی «فمثله کمثل! لذی ینعق بمالایسعالادعاءو ند اء:صم بک‌عمی فجم لایعقلون» ای » داستان کافر ان » جون داستان « شبان » است که بانگگ بر گوسفندان ودیگر بهایم زنسد» و ایشان از آن بانگگ‌جز آو ازی‌و خواندنی نشئو ند «کرو کنکث و کور)»‌باشند پس‌هیچ بر ندارند, بل صا حب‌دل‌جون سخئی ازحکمت بشئود دروی اثر کند. جعفر حلدی؟ می گفت که : مردی ازخر اسان بر «جنید» آمد - و جماعتی نزديك وی بودند وجنید را پرسید که : نزديك بنده «ستاینده و نکو هندةاو» کی یکسان‌شودگیکی از پیران حاضر گفت: چوند‌به‌بیمارستانش بر ند ودوبند بروی نهند. جنید گفت «اين ازبابت تونیست» پش روی بدان مردآورد و گفت : چون به‌حقیقت بداند که مخلوق است. پس آن مترد نعره‌ای بزد و بیهوش شد وجانش بیرون شد. ‏ سال * | گرقر آن‌مفیدروجد» باشد چرامردم‌برای شنیدن سرود از قوالان [۳۰۲] فراهم می آیند؟ وبایستی که آن«جمعیت ووجده ایشان در حلقه‌های مقر بان‌بودی نه درمجاسهای مطربان؟ وبایستی که درهر جم‌عیتی و ۳۹ شر ح ز بیدی: فا حیه سلمان ( لمار آی منه ذلكث) و فمنده‌مر 5. ۲ جعقر بن محمد بن تصیر | لخلدی البغدای» صحب| لچنیك. (اتحاف ج۶.ص۴ ۵۵) ۸۶ ترجمهةٌ‌احیاه علوم الدین دعوتی قاربی را خواندندی نه قوالی‌را؟ چه کلام حدای تعالی و تقدس به از سر ودباشد. جواب: بدات که «سرود» وجد را برانگیزنده‌تر از قر آن است از هفت وحه: وجه اول: آنکه همه آیتهای فر آن مناسب حسال شنونده نباشد ‏ ووشایستة فهم او نبود. وحمل آن برحالی که ملابس آنست راست نیاید . چه هر که بر او«اندوهی باشوقی‌باپشیمانیی» مستو لی‌شو داز کجا که‌حال او مناسب قول حق‌تعالی باشد!؟ قو له‌تعالی«بوصیکمالله فیاو لادکم للذکر مثلحظ الانثیین»و قو له «والذین برمون لمحصنات) و همچنین همه آیتهابی که در آن بیان احکام میراث وطلاق وحدود وغیر آنست. ومحرك دلها نباشد مگر - آنچه مناسب آن بود. اما بیت‌هایی که شاعران نظم کرده‌اند تا حالهای دلها را بیان کنند » درفهم حال از آن به تکلفی حاجت نباشد. آری هر که را حالی «غالب قاهر» باشد که غیر حدای‌را در اوجایی باقی نگذارد؛ وبا او بیداربی و ذ کابی ثاقب باشد بدان معنیهابی که افتدو از الفاظ دور باشد» هرچه شنود اورا وجدی حاضر شود چنانکه در وقت شنیدن قول حدای عزوجل «بوصکم الله فی‌اولادکم» حالت‌مر گث» که‌به‌وصیت محتاج گرداند» اندر خاطر او آید ‏ و آنچه هیچ آفریده‌ای را چاره نیست از آنخه مال و فرزند را - که هردو محبوب است او دا ازدنیا - برای دیگری بگذارد واز هردو ببرد. پس ترس وجز ع بروی غالب شود؛ يا ذ کر «الله» شنود و «مجرد اسم» از ماقبل ومابعد اورا مدهوش گرداند » یارحمت خدای بر- بند کان ومهر بانی‌اوبر خاطرش آید. بدانچه‌میراث ایشان به‌ذات مقدس‌خود قسمت فرمود تانظر رحمت درحیات وممات ایشان شامل باشد.پس گو ید که: جون بعداز وفات ما برای فرزندان مانظر فرموده است.بی‌شك برای کتاب وجد وسماع ۸۷ ما نظر فرماید. واین «حال» رجاانگیزد» و استبشار وشادی بار آرد. وبا از قول او «و للذکر مفلحظ الانثیین» در حاطرش آید که : مرد را برزن ترجیح فرموده است» واینکه فضل‌در آعرت مردائی را خو اهد بود که «بازر کانی» وحرید وفروخت» ایشان‌را ازذ کر عدای تعالی مشغول نگرداند . و کسی که غبر نعدای» اورا از حدای مشخول گرداند » اوبه تحقیق ازجملةٌ مسردان نباشد» بل اززنان بود. پس بترسد که محجوب ماند» با ازنهمت آخسرت کم نصیب‌تر بود. چنانکه درمالهای دنیا ز نان کم نصیب‌تر از مرداننسد . و امثال این «وجد» رابجنباند» ولیکن در کسی که او را دوصفت باشد. یکی: حالت غالب قاهر مستغرق. دوم : دریافت بلییخ وبیسداری کامل تا از کارهای قریب برم‌عانسی بعید متنبه شود و آن عزیز باشد. پس برای آن به سرودی پناهند که آن‌را لمُظها باشد مناسب احوال تااذگیزش آن بزودی باشد. و آمده است که «ابو الحسین نوری» باجماعتی دردعوت‌رفته‌بود. میان ابشان مسأأله‌ای‌رفت. وابوالحسین ساکت بود. پس سربر آورد وان بیتها روایت کرد؛ شعر: رب‌ورقاء هتوففی الضحی ذات شجوصدحت‌فی فنن ذکرت الفاودهر! صالحا فبکت حزنافهاجت حزنی فبکائی ربا ارقبا و یکاها] ربما آرقنی ولقد اشکوافلا آفهمیا و لقد تشکواف لا تفهمنی غیر انی بالجوی اعرفها وهی ایضاً بالجوی تعرفنی ای » بسا کبوتر آوازدهنده‌ای که درجاشتگاه؛ با اندوه برشاأخ درخت بانگت کرد # یارو روز کار نيك گذشته را یادآورد» پس ازسردرد بگریست وبدان گریه عم من بر انگیختد پس گریةٌ من بسا که وی‌را بی-- ۸۸ ترجمهٌ احیاه علوم الدین حواب کرد و کربهةٌ اوبسا که مرا بیدار داشت *# ومن بنالم واورا مفهوم نشود؛ و او بنالد ومرا معلوم نگردد چنانکه من اورا به‌درد دل‌می‌شناسم او نیز مرابه درددل می‌دا ند پس از آن‌در آن قوم کسی زماند که نه‌بر حاسته ووجد می کرد؛ و آن و جدازعامی‌نبود که در آن‌عوض کرده باشند؛ اکُرچه علم( جد وحق» بودا. ۱ وجه دوم: آنکه بسیاری ازمردمان قر آن را باد دارند» وبرسمعها ودلهاشان مکرر شده است. وهرچه برای اول بارشنیده شود اثر آن عظیم باشد» ودرباردوم ضعف پذیرد» ودربارسوم نزديك باشد که به کلیت‌ساقط شود. واگر «صاحب وجد غالب» راتکلیف کنند [۳۰۳] که برسماع یك بیت - علی‌الدو ام وبارهای نزديك درزمان ۴» درروزی با درهفته‌ای-وی‌را وحد حاضر شود ممکن نگردد. وا کربه بیئی دیکر بدل کرده شود که در نظم و لفظ غربب بود به اضافت اول » هر آبنه آن‌را اثری‌نو درد دید آیده ونفس‌را بجنباند» اکرحه معنی یکی بود. و قاری نةو اند که‌درهروقتی‌وهردعوتی قر آن عربب خواند. ز یراب که قر آن محصور است وزیادت بر آن ممکن نباشد و آن همه محفوظ و متکرر است. وبدینچه یاد کردیم صدیق - رضی‌اله‌عنه - اشارن فرمو ده است» چسون اسل بادیه را دید که می آمدند » پس قر آن م-ی‌شنیدند و می گریستند» گفت: «کناکماکنتم ثمقست قلو بنا» ای مانیز همچون شمابودیم اکنون دلهایماسخت‌شد.و کمان مبر که دل صدیق‌باقساوت‌تر ازداجلاف سس سس ۱ متن‌عربی: فما بقی آأحدمن| لقوم‌الاقاثما وتو اجد؛ ولم یحصل لهما لوجد من (مذاکرة) العلم‌الذی خاضوافیه وان‌کانا لملم جدآوحقاً. (اتحاف؛ جع ص۵۶ ۵) ۲ ول و کلف صاحب | لوجدالغا لب آن‌یحضر وجده‌علی سماع بیت واحد علی ا لدو ام فی‌مر ات متقار بة فی‌الز مان... کتاب وحل وسماع ۸٩‏ عرب باشد » وازدوستی خحدای ودوستی کلام‌اوخالی‌ترازدل‌ایشان ولیکن « کثرت تکرر» بردل او «قلت تأْثر» اقتضا کرد . جه محال است در عادات که «شدو دده» آبتی شنود که پیش از آن شنیده است وبه سیب آن‌بگردد پس کر یه او بر آن برست‌سال دایم ماند»واو آن‌را بازمی گُرداند ومی گرید» واول را از آخجر تفاوتی نباشد» مکر در آنحه غر بب‌و و بود. و هر !وی رالذتی است»وهر تازه‌ای را صدمتی. وباهرمالوف‌انسی است که‌مناقض صدمت باشد.وبرای آن‌عمر رضی‌الله عنه-قصد کر د که‌مر دم را از کثرت طواف منع فرماید» و گفت: خشیت‌آن یا نسالناس‌بهذالبیت۰ ای» تر سیدم که مردمان باابن سحانه انس گیر ند ۰ ومردمی که بهحج رو ند و حازه نجدای را اول بار بسنند بگربند و نعره زنند؛ و بسی بود که بیهوش شو ند » چون چشم ایشان بر آن افتد. وحجون يك‌ماه به‌مکه مقیم شو نسد» درنهس خود از آن حال اثری نیابند. پس «قوال» درهروفتی بر انشاد بیتهای‌غریب قادر بود ؛و«قاری» درهروقتی بر تلاوت آیتی غریب قادر نبود . وجه سوم آنکه وزد‌سخن‌را به «ذوق شعر» در نس تأَر است. و آواز موزون حوش چون آواز «ناموزون» نیست. ووزن درشعر باشد نه در آبت. واگر «قو ال» بیئی را به «زحف» خو اند بادر آن لحنی کند! ‏ با از «حد آن طریقت» درلحن مابل شود دل مستمع مضطرب گردد؛ ووجد وسماعش باطل شو ده وداش به سبب عدم مناسست نومبد شود . وحون طبع بر مد «دل» مضطرب وم‌شوش شود. پس وزد موتراست » وبرای این شعر مطلوب است. وجه چهارم : آنکه تأیرشعر موزون درنفس به‌لحنهای ی که آن را « طرق ودستانات » حوانند » مختلف شود . و اعتلاف آن طریقه‌ها به ۱- آو لحن فبه: بآن‌غیراعرابه وآزاله عن جهته. (اتحاف ۰۶ص ۵۵۷) ۹۰ ترجمةّ احیاه علوما لدین «مدععصور) و («قصر ممدود) باشد وبه «وقف» درمیان کامات و «قطع و وصل» در بعضی از آن. واین تصری درشعر جایز است . ودرقر آن جایز د.ست» مکُر تلاوت آن»همچنا نکه منز ل‌شده است. پس۹صر لد و مدع و و وید و وصل ۶ وقطععد دراو - به علاف آ نجه تلاوت اوتضا کند- حر ام است ر مکروه . وجون قر آن به«تر تبل) و انند س جنانکه منسزل شده است - اثری که مسب وزن احنها باشد ساقط شود. و آن سببی مستفمل است در تأث | کر جه ممهوم تشو ده .جنا رکه در «رود)ها و«نی»و «شاهین» وساسر آوازهای ناءنهو م. وجه پنجم: آنکه لحنهای موزون را به ابقاعات و آوازهای دبگر که موزون باشد - بیرون آوازحلق- بدل کرده‌شود چون زدن‌به(قضیب- ودف) وغیر آن زیر ا که «و حدضع.ی) انگیخته نشود مک به سب وی . وقوت او نباشد مکّر به‌مجمو عاین‌سببهایی که‌هريك‌را درتاًثیر حظی‌است. وواجب آنست که «قر آنرا از مثل ابن قراین صیانت کرده شود» زبراکه صورت این نزديك‌عامهحاق‌ صورت«لهو»است. و قر آذ‌همه«جد»است‌نزديك همه حلق. پس ده «جدمحض» آمیخته نشو د آ نچجه «(هو »با شد نز ديلك عو ام ۰ وصورت اورصورت لهو باشد نز د بك و اص؛ | کر چه در آن‌از آن روننگرند که هو است» بل قر آنرا و قیر بابد کرد . ودرحنایت وغیرطهارت وبرت شارععا تباید حواند» بل داطهارت باید خو اند دره‌جلس ساکن؟. ودرهر حالی به حق حرمت قر آن قیام نتوان نمود . پس به «سرود» کسه مستحق ان مراقت ومراعات تباشد عدول کر ده شود. وبرای ان درشب عروسی باخو اندن قر آن»دف نشاید زدن. وپیغامبر - صملی‌الله‌علیه‌و سلم-در عروسی دف‌زدد‌فرموده‌است و گفته‌است «اظور وا النکاح واضر بوا علیه بالدف» ای تجاح راظاهر کنید وبر آن دف پزنید . ودر روابتی دیکر «اظهر وا النکاح- کتاب و جد وسماع ۹۱ و لوبضرب الغر بال» ای» نکاح‌را ظاهر کنید» | گرچه به زدن غربال باشد. با لفظی که ابن معنی آنست و آن باشعر روا باشد. وبرای آن چون پیغامبر- صلی الله علیه وسلم - درخحانه «ربیع بنت معوذا» رفت» ونزديك‌او کنیز کی سرود می گفت. پس چون کنيزك پیغامبر را - صلی‌الله‌علیه وسلم- ددید در [۳۰۴]معر ض‌سرودچنین گنت «وفینانبی بعلم مافی‌غد» پیغامبر (ص) کفت : دعی هذاوقولی ماکنت تقو لینه. ای این رابگذار و آنچه می گفتی بگو . و این گواهی دادن‌به نبوت است پیغامبررا - علیه‌السلام - وپیغامیر اورا از آن بازداشت. وبه سرودی که لهواست باز کردانبد. زیرا که مدح پیغامبر «جد محض)»است» پس آذرا به‌صورت‌لهو نباید پیوست. پس‌بدین‌موجب تقریر این سیبها- که سماع بدان محرك دلها شود - متعذر گردد . پس در احترام واجب باشد که ازقر آن به سرود عدول کرده آید» جنانکه بر آن کنیزك و اجب بود که ازشهادت نبوت به «سرود» عدول نماید. و جه ششم؛ آنکه مغنی کاهی بیتی کوید که موافق حال شنو نده نباشدء پس او آن راکاره بود؟ وی‌را از آن بازدارد» وغیر آن حواهد . چه هر سخنی‌مو افق‌هر حالی نباشد. واگر در دعوتبر«قاری»‌جمع‌شو ند؛ بسی باشد که آهتی خحو اند که مو افق‌حال‌ایشان‌نباشد.چه‌قر آن شفای‌همه مردمان است بر احتلاف احوال. پس آیتهای رحمت شفای ترسکاران است » و آیتهای عداب مغروران راشفاست - وتفصیل آن دراز است- پس ایمسن نتوان بود که آنچه بخو اند موافق حالها نباشد » ونفس» آن را کر اهیت دارد ودرخطر آن افتد که: سخن خدای را- عزوجل کاره باشد؛ از آنجا که آن را از ود دفع نتوان کرد. ِ- ر بیع ( بروزن‌حسین) بنت‌معوذبن عفر اه الاتصار بت با مت تحت الشُحر ة. (اتحاف۰ج ۵۸۰۶ ۵) ۲ ترجمهة احیاأه علوما لدین پس احتراز از آن خطر» حزمی بالغ وحقی واجب باشد . چه‌از آن حلاص نیا بدمگر بد انکه سخن رابروفق‌حال خودحمل کند . وحمل کلام حدای تعالی جز بر آنچه دای خواسته است روا نباشد - وحمل قول شاعر برغیرمر اد او رواست-پس در آن حطر کر اهیت باشد یا عطر تأویل حطاء بر ایمو اقفت‌حال. پس توقیر کلام حدای‌تعالی وصیانت آن ازغرض حود واجب بود. این آن است که در حاطر منقد ح می‌شود ازعلة‌هادر آ ذچه مشایخ از سماع قر آن به سماع سرود مصرف شده‌اند. و النجا: وجه هفتم است که : بونصر سرا ج‌طوسی درعذر آن یاد کره‌است. و آن وجه آن است که: قر آن کلام حدای تعالی وصفت اوست. و آن حق است» و بشربت طاقت آن ندارد. زیر که غیر مخلوق است ؛ وصفت‌های مخاوق راطاقت آن نباشد. وا کر ذره‌ای ازمعنی وهیبت آن دلهارامنکشف گر دد هر آینه پاره پاره شود و بسوزد. و احنهای وش مناسب طبعهساست » ونسیت آن نسبت حظطوظ است نه‌ذست حفوق. ونسبت شعر نسبت حظوظ است. وجون لحنها و آوازها بدان اطیفه‌ها و اشارتها پیوندد که دربیتهاست » بعضی از آن ماننسد بعضی‌باشد وبه حظوظ نزدیکتر بود وبردلها سبکتر؛ برای آنکه مخلوق‌به مخلوق ماند. ومادام که بشریت باقی باشد وما به صفات و حظوظ سود باشیم» به نغمه‌های حزین و آوازهای وش آسایش نا بیج . و اساط مابه مشاهدة بقای این حظهابه‌قصیده‌ها او لیتر از انبساط مابه کلام حدای تعالی که صفت اوست وازاو ظاهر شده است وباز کشت آن‌بدو است. این‌است حاصل مقصود ازسخن و اعتدذار او. و ازابوالحسین دراج -ر حمة‌الله عامه- آمده‌است که: از بغد ادقصد کتاب وجد وسماع ۱۳ زیارت «بوسف بن<سین رازی!» کردم. [چون به «ری» رسیدم از مسردم سراغ خانةٌ اورا گرفتم. همگذسان درپاسخ » مرامی‌گفتند که «با آن زندیق توحکار داری؟) این سخن مرا بسی دلعنکگ کردانید تا بهددی که عز (مست باز گشتن کر دم . آن شب را درمسجدی به‌صبح آوردعو باخود اندیشیدم که «راهی درازقطع کرده‌ام؛ کم از آن‌نباشد که اورا ببینم؟» پس روزدیگر همواره ازجای وی می‌پر سیدم تابه مسجدی دررفتم. یوست را دیدیم که درمحراب نشسته بود [وپیش او«رحلی"» بود وبر آذ«رحل» مصحفی‌بود که او می‌خواند].پس اورا پیری‌با «بهاءبونیکوروی وخوب محاسن» یافتم. بروی‌سلام گفتم. روی به من آورد و کفت : از کجا می آبی؟ گفتم: از بغد اد. گفت: مقصودن حیست؟ گفتم : مقصود من دیدن تو وسلام گفتن به نو است. کفت: ار در بعضی ازاین شهرها کسی ترا گفتی که «همین‌جای ۱- ازاین صوفی که به‌سال ۳۰۴۳ هجری - یعتی پنج‌سال پیش از بردار- شدن منصورحلاج-در گذ شتهدرمتون اسلامی سخنا نی‌ارز نده برجای‌ما نده است» ما نند: ا گر خواستی بدانی که مردی عاقل است يا احمق؟ برایش از «محال» سخن بکو)؛ | گرپذیرفت» بدان که او احمق است. (الاعلام زر کلی) ۲- درمتن عربی احیاء ودر بیشتر کتا بهای عرفا نی که این داستان در آنها روایت شده ‏ بجز رسالهٌ قشیریه - تصحیفی رخ نموده » یعنی «رحل قر آن» دجل حوانده شدهو به«مرد» ترجمه گر دیده‌است. موید | لدین‌محمدخو ارزمی یا کاتب نسخه‌او نیز ازا ین عطای فاحش‌مصون نماندهو تر جمه‌اش‌چنین است. «...تابه مسجدی‌دررفتم‌و اودر محراب شته بود دمردی؟ ومصحفی دردست او و او می‌خو اند...!» بنگرید به پشت بر گ ۳۳۳ نسخهٌ خطی مدرسةً فبضیه, ۹۴ ترجمهٌ احیاه علومالدین مقام کن که ما برای توسرایی و کنیز کی بخریم» آیا آن‌ترا از آمدن مانع بودی؟ گفتم: حق‌تعا لی مرابه جیزی از آن ابتلا نفرموده است» واگر ابتلا فرم‌ودی ندانم که چگو نه بودمی؟] کفت: قولی دانی؟ کفتم: دانم. کَفت : ببار | ومن‌ادن ۳ آغاز کردم؛ شعر : رايتك تبنی داامافی قطیعتی و لو کنت ذاحزم لهدمت مالبنی کاأنی بکم واللیت افضل قو لکم ألالیتنا کنسااذ اللیت لایغنی ۱ پس مصحف پیش کردی (< برهم نهادی) وهمواره ُریستی تا محاسن وجامهةٌ اوتسرشدی , تابه حدی که مرا از بسیار کربستن او ب-روی رحمت آمد. پس [۳۰۵] گفت: ای پسر کم !اهل «ری» مرا ملامت‌می کنند ومی و یند که «یوسف زندیق است ازنماز بامداد تا این ساعت درایسن مصحف می و آندم» يك‌قطر هاشاك از چشم من نچکید او بد بن دو بت‌قیامت ۱- شرح ز بیدی: ثمقال لی أتحسن شیتامن ا لول المناسب للحال؟ فقلت له : نعم . فقال: هاتا فا بتدات فقلت: رأيتك بدنینی اليك تباعدی فباعدت نفسی‌فیابتغاه التقرب راّيتك تبنی دائما فی‌قطیعنی و لو کنت ذاحزم اهدمت‌ما تبنی وفی‌بمض النسخ «دائیا.. وهکذا هوفی‌الرسالةه ای «مجدآم. والقطيعة : المفاجاتو المهاجرة. والحزم: العقل.و التچدیم - میا لغةا لهدم - آشار به‌الی «آنا لبدیشتغل فی- کثرعمره بغیرر به وماخلق له. ۱ کأنی بکم وا للیت أفضل قو لکم الا لیتنا کنسا اذا اللیت لایغنی (اتحاف؛ جع.ص ۰ 5۶( کتاب وجد وسماع ۹۵ برمن فایم شد. پس دلها ا کر جه‌سوختهٌدوستی خحدای‌تعالی باشد بايك‌بیت‌غربب از آن چیزی انگیزد که خواندن قرآن نه‌انگیزد . و آن به سبب وزن شعر باشد» ومشاکلةٌ آن طبسع‌ها را . وبرای آن که شعر مشا کل طبسع استء آدمی برنظم آن قادر آید. واما قر آن : نظم آن از اسالیب سخن ومنهاج آن ببرون است» وبرای آن عاجر کنندة بشر است. درقوت آدمی در نیاینل بدانچه مشا کل طبع اونیست. و آمده است که: مردی بر اسرافیل! - استاد ذوالنون مصنری - رفت . اورا دید که انگشت برزمین می‌زد وبیتی می‌سر ایید ؛ [اسرافیل] وی‌را گفت: چیزی دانی؟ گفت: نه۳. کفت: دل نداری! واین اشارتی‌است بد ان که «هر که دل دارد» وطبح آن شناسد» داند که بىتها و نغمه‌صه] آنرا| بجنباند - جنبانیدنسی که درغیر آن یافته نشود - پس طر یسق جنبانیدن را تکلف نماید به آواز خود يا به آواز دیگری». وما حکم «مقام اول»در فهم شنیده‌هاو حمل آن» یاد کردیم. وحکم «مقام دوم»در و جدی که‌دردل یافته شودیاد کرده آمد. پس! کنون «اثرو جد» رایاد کنیم . ای» آنچه از آن بر ظاهر مترشح‌شود از «نعره وحر کت ودریدن جامه وغیر آن. مقام سوم ادسماع در این معام از آدات ظاهر وباطن سماع ت- و آنجه از جملةاسیات ۱- درشرح ز بیدی «اسر ائل» ضبط شده. (اتحاف ج۶.ص۵۶۰) ۲- فقال للرجل: هل "حسن آن نترنم بشیء؟ قال: لا . ۹۶ ترجمهٌ احیاء علوعالدین و آثار «وجد» ستوده باشد و آنچه نکوهیده باشد - یاد کنیم. اما «آداب و جد» پنج است : اول: رعابتروقت:دٍ و جای۶دوبار ان»جنید گفتهاست که: سماع به سه‌چیز محتاج است والا نباید شنید. زمانعٍ ومکانع واحصوان ومعنی این سخن آنست که: در مشغول شدن‌بدان» در وقت حضور طعامی یاقیام حصومتیابا نمازی باصارفی دیگراز صوارف - با اضطراب دل - در آن فا نده‌ای‌نباشد .و معنیرعادت زمان‌این است. پس‌حال‌فرا غ رعایت باید کرد. امامکان: باشد که‌شار ع‌عام‌بودیاموضعی که‌هیأتو صورت آن‌مکر وه باشد» با در آن‌سببی باشد که‌دل را مشغول گرداند» پس از آن دور بایدبود. اما برادران: سبب رعایت ایشان آنست که: ا کر ناجنسی حاضر شود که سما عرامنکر بود» ودر ظاهرمتزهد واز اطایت‌دلها مفلس» اوودر مجلس گر ان باشد» ودل‌بدو مشغول گردد . وهمچنین چون متکبری ازاهل دنیا - که حاجت باشد به‌مراقبت ومراعات او - حاضر شود. یامتکلفی از اهل تصوف که دراظهار «وجد ورقص ودریدن جامه» مر ابی باشد و آن همه تشو شان است. پس جون این شرطها مفعود باشد تره سماعاولی. و مستمع رانظر دراین شرطهاست.و السلام. ادب دوم: نظر حاضر ان؛ که‌جون گردبر گرد«شیخ»مریدانی‌باشند که سما عایشانر از یان‌دارد» نباید که‌ررحضورایشان بشنود. وا کر بشنودباید که‌ایشان رابه‌شغلی‌دیگ ر مشخول کند.ومریدانی که‌ایشانر ااز سما ععضرر با شد سه‌قسم اند. اول: کمدرجه‌تر؛ آنکس است که‌از این‌راه جز عملهای‌ظاهر نداند» واورا ذوق سماع نباشد. پس مشغو لشدن اوبه سما ع مشغول شدنی باشد به «مالاینی» جه اواز اهل لهو نیست تا به‌لهو مشغول شود. وازاهل ذوق اب درشر ح زبیدی «حطام» ضبط شدهه کتاب وجد وسماع ۷ نیست تاب‌ذوق سماع راحت بابد. پس بابد که به‌ذ کریابه حدمتی مشغرل شود و الا اورا تضییع روز کار بود. دوم: آآنکه‌زوق سما ع‌دارد» ولیکن هنوزدراوحظوظ نفسی باشد ‏ وبه‌شهوات وصفات بشریت التفاتی داشته‌باشد» وهنوز چنان منکسر نشده باشد که ازغایلةٌ آن ایمن تواند بود. وبسی بود که سماع ازاو داعيةٌ لهوو شهوت برانگیزد» وراه او جبرد۰ واز تحصیل کمال مانع شود. سوم : آنکه شهوت اوشکسته شده باشد » و ازغايكة آن ایمنی حاصل آمده؛ وبصیرت اومنفتح گشته, ودوستی خدای تعالی بردل اوغا لب شده ولیکن ظامرعلم به انقان نیاموخته ونامها وصفتهای خحدای تعالی - و آنچه درحق او جایز باشد یا مستحیل - ندانسته. وچون درسماع بروی کشاده شود » اودرحق خدای تعالی مسمو ع راحمل کند برچیزی که «روا باشد وروا نباشدا» پس ضرر اواز آن خاطرها که کفر آعظم است بیش از نفع‌سماع باشد. سهل گفت: هر وجدی که «کتان وسنت» شاهد آن نیست.باطل است. وسماع مثل ابن کس‌را روا نب‌اشد . و کسی را که دل اوهن-وز از دوستی دنیا وشهوت مسدح وئنا ماوث باشد -و کسی راکه برای لذت و حوش آمد طبع سماع شنود» و آن عادت وی‌را غالب شود وازعبادت و رعایت دل مانع آید و [۳۰۶] ازراه بازماند - هم روا نبود. وسماع جای شخشیدن قدم است»پس‌ضعمارا از آن نگاه بابد داشت. جنید گفت که: ابلیس‌رابه‌خو اب دیدو ازو پرسیدم که «بر اصحاب ما ری دست بابی!۱» گفت: آری در دووفت: وقت سماع » وووفست نظر؛ که من بدین دوسبب بر ایشان در آیم. پس بجی ازمشایخ گفت که:۱ گر من اورا بدیدمی گفتمی که: حماقت تو بی‌اندازه است.زیرا کسی که‌چون ۹۸ ترجمه احیاه عاوع الدین بشنود از او شدو ده وجون بنگرد در او نگرد 1 جکّو نه بر او دست بابی 1۷ جنید گفت : راستی گفتی. ادب سوم: آنکه گوش ره قول گو بنده دارد» ودل حاضر آرد 6 و به جا (ع) ننکّرد واز نگریستن درروی مستمعال- و آنجه ازاحوال و جد بر ایشان ظاهر شود - احترازکند. وبه‌نفس خود ومراعات ومراقبت آنچه‌حقتعالی از رحمست هو دبروی کشاده گرداندمشغول کردد.و ازهرحر کتی که‌اصحات را مشوش کند تحفظ نماید بل ظاهررا ساکن نشاند» واطراف را آرمیده دارد» واز سر فیدن ویاز بدن (-- تحمیازه) ورقص محترز باشد. چشم پیش ارداحته نشیند » جنا نکه دراند بشه‌ای تشیند که دل دراو مستغرق بو د. و از دست‌زدن‌ورقص کردن» ودیگر حر کتها برو جه تصنع‌وتکلف وربا تماسك نماید. وسخنی که از آن چاره باشد درمیان «قول» نگوید!. وا کر وجد غلبه کندو بی‌اختیار وی‌را بجنباند.در آن معذور بود » وملامت براو راه نیابد. وچون اختیار براو باز آمد به سکونت و آرام باز گردد. واز شرم آنچه گوبند که «و حد او به‌زودی منقطع شد !» آنرادایم نگردا ند. و از بیم آنجه گویند که « دلش باقساوت است » صفا ورقتی ندارد» اظهار و جد نکند. آمده است که: جوانی باحنید مصاحب بود » وجون جبزی از ذ کر شنیدی نعره‌ای زدی. جنید - ر حمةالله علیه روزی وی‌را کت که : اگر بار دیگر چنین کنی صحبت من ازتو منقطع شود | پس اونفس خود راضبط کردی تا به‌حدی که ازهر موی او قطره‌ای آب بچکیسدی و نعره نزدی. گو بند که: روزی ازشدت ضبط ن#س خود خمه شد . پس نءسره‌ای زد ودلش پاره باره‌شد و به رحمت حق پیوست. ۱- سا کناعن | لنعق‌فی اثناءا لقول بکل‌ماعنده‌بد. ‏ (اتحاف»جع۶»ص ۵۶۳) کتاب وحد وسمام ۹ ۹ و آمده است که: موسی - صلوات‌وسلامه علیه - دربنی‌اسراثیل قصه می گفت. پس بکی ازایشان جامةٌ خود پاره کرد. حق‌تعالی به موسی وحی فرستاد که: وی‌را بکّوی «برای‌من دل‌پاره کن نه‌جامه!» وابوالعاسم نصر آبادی «بوعمرو نجید» را کفت که : من می گویم «چون قوم فراهم آیندوبا ایشان‌قوالی باشد که‌قولی گوید» به از آن که‌غیبت کنند». بوعمرو گفت : ریا درسماع‌بتر ازغیبت سی‌ساله باشد یامانند آن . ورربا» درسماع آ نست که: شخص ازخود حالی نماید که دراو نباشد. سوال : کسی که‌سما عدل‌او رابجنبا ندودر ظاهرش اثر نکند » او فاضلتر با کسی که براو اثر آن ظاهر شود؟ جواب: بدان که ظاهر ناشدن » کاهی از ضعف «واردی» باشد که ظاهرشودو آن‌نقصان‌است.و گاهمی با آنچه‌درباطن وجدرا قوت بود.و لیکن به سبب« کمال ضبط جوار ح»ظاهر نشود» و آن کمال است. و گاهی‌چنان باشد که حال واجد ملازم ومصاحب اوبود درهمه احوال, پس سماع را مزید تأْثیر پیدا نیابد» و آن‌غایت کمال است. چه صاحب‌وجد رادر غالب احوال وجداو دایم نباشد. پس کسی که در «وجد دایم» باشد » او مرابط حق باشد» وملازم عين شهود. پس این طوارق» احوال وی نگرداند . و دور نباشد که قول‌صدیق - رضی‌الله‌عنه- «کناکماکنتم ثم‌قست‌قلو بنا» اشارتی باشد بدین. ای» دلهای ماقوی شد و محکم گشت» ودرهمه حالها ملازمت وجد می‌توانسد . پس ما دایم درسماع معانی قر آنیم وقر آن در حسق‌ما نو نمی‌شود وتازه نمی‌باشد تاما بدان اثر پدیریم. پس قوت و جد محر له است»وقرت(«عفل و #ماسك») ضابط طو اهر باشد؛ که یکی دیگری را غالب.شود - یا ازجهت سختی قوت يا ازجهت ضعف آنچه مقابل آن است - و نقصان و کمال به‌حسب آن باشد. و کمان ۰ م ۱ تر جمه احیاء علوما لدین مبر که آنکس که‌خودرابرزمین می‌افکند. وجدش کاملتر است از آنکه آرام نشسته» بل بسپار آرام سربه زیر افکنده باشد که وجدش ازآنکه اضطراب می کند کاملتر استز بر احنید در بدادت حجود به وقت‌سماع‌حر کت کردی. پس‌چنان شد که نجنبیدی. اورا از ابن حال بیرسیدند؟ کفت: قوله تعالی «وتریالجبال تحسبها جامدة دهی قم, مر السحاب صنع‌الله الذی آلقن کل‌شیء» ای» کو هها رابینی » جنان بنداری کسه ایستاده وباقر از است و آن جودن ابر می‌رود. متر جم می گُو ید 4-5 : این بدان باشد که هرچیزی که درغایست بزر کی بود) با عددش درغادت نهادت بسیاری؛ | کُرجه برود بسننده آن‌را| استاده بند ارو بد | نجحه در پاصر ه وی‌هم آن زاف نهش متو هم مان . حدای - عزوجل راست ان صنع که هرحبزی رامحکم ومتقن آفر بد .و این‌اشارتی است بدانححه‌«دل» مضطربت و گردان است درملکوت و جوار ح در ظاهر ۳ کن و آرمیده. وابو الحسن محمدین[۳۰۱۷] احمدا گفت: ره بصره با «سهل عبد الله» شصت‌سال صحبت کردم . آورا ندیدم کسه به‌جیزی متغر شدی با آنجه او ذکر پافر آن بشنمد ی؛ و جون آخرعمر او شده بود» مردی پیش اوادن آبت بخو اند «فالیوم لایق‌خذمنکم فدیةولامن) لذین کفروا...۲» اورا دیدم که بلرزید و نز ديلك بود که درافمد. وحون ده‌حال حود باز آمد اور | از آن پرسیدم ۱ گفت: آری ای‌دوست».ضعیف شدیم . ويك بار ول‌حق‌تعالی «) لملك یو مئذ الحق للر حمن » بشنید ,مضطرت شد . ابن‌سالم که از اصحات اوبود ازاو اف وا لصو اب «ا بوا لحسین محمد بن احمد» ۲ فرآن ۱۵/۵۷ - وامروز نگیرند ازشمافدا , ونه از آن کسهاکه کافر شد نك. .. (اتحاف» جع۶.ص۵۶۵5) کتاب و جد وسماع ۱ بیر سید؟ کُفت: ضعیف شدم . وی‌را گفتند «ا گر این از فعف است » پس قوت حال چه بود؟» گفت: آنکه هیچ واردی پیش او نه آید که نه‌اوبه قوت حال آن‌را فرو برد. پس واردات | گرچه‌قوی باشد وی‌ربا نتو اند کردانید . وسیب قدرن برضبط ظاهر باوجود «وجد» آنست که : حالها درملازمت شهود متساوی باشد؛ چنانکه سهل گفت که : حال من پیش ازنماز وبعد از آن یکی است؛ زبراکه مراعی دل است. درهمه حالها به ذکر باخعدای حاضرا. پس همچنین پیش از سما ع وپس از آن یکسان باشد. چهع و جد اودایم بو دعلا و تشنگی اومتصل وشرب او مستمرع۶د جنانکه سماع در زیادت آن تأثیر نکند. وجنانکه آمده است که «ممشاد دینوری» بر جماعتی «مطلع» شد که میان ایشان‌قوالی بودا,وایشان خاموش شد ند . کفت: باز کردید بدانجه در آن بودید.چه ا گرملاهی دنیا در گوش من جمع کنند» همت‌مرامشغول نکند» و بعضی درد مرا شفا ندهد. وجنید - رضی‌اللهعنه- گفت: نقصان و حد با نضل‌علم زبان ندارد. وفضل عام نمامتر از فضل و جدباشد. سوال :مثل این کس چرا درسماع حاضر شود جواب: بدان که طایفه‌ای از ایشان درپیری سماع بگذاشته‌اند. و در آن حاضر نشدندی مگ به نادر؛ برای مساعدت برادری از بر ادران و شاد گردانیدن او. ورواکه برای آن حاضر شدندی‌تا اصحاب کمال قوت او بشناسند و بدانند که کمال درو جدظاهر» نیست» وضبط ظاهرراازاو به تلف بیامو زد 4 | کُرجه درطبسع شدن آن بدو اند | نو انند کرده وا گر (ای» مستمر اً علی‌حالةالشهود). .‏ (اتحاف» ج ۶ص ۵۶۵) ۲- اشرف علی‌جماعة فیهم قوال. ۱۰ تر جمه احیاء علوم‌الدین حضصور ابشان با غیر «ابمای جنس 6 اتفای أفّد به تن‌ها با ایشان باشند به به دلها و باطنها!. جنانکه بی‌سما ع با «ناجنسان» بنشینند به سیبهای عارض که جلوس باایثات آن اقضا کند . و بعضی از آن جماعت که تسر لگ سماع از ابشان منول است» و بدیشان کمان آن بودی که آن را کر اهیت‌داشتندی» سیب ترك ایشان‌بی‌نیازی بوده‌ازسما ع» بدانچه یاد کردیم .و بمضی‌دیگر از زاهدان بودند وحظی‌روحانی‌از سماع نداشتند» وازاهل لهو نیزنبودند . پس تر له آن کردند که به «مالابعنی» مشغول شو ند . وبعضصی براي آنکه بر ادران نداشتند»‌سماع رابگذ اشتند. وبعضی ازایشان را گفتند:چراسماع ادب چهارم : آنکه بر نخیزد و به کر به آو از بلند نکند درحالسی میاح باشد جون قصد ربا نسدارد. زير | که «نبا کی» اندوه آرد. ورقص سیب تححر يلك شادی و نشاط است. وهرشادی کسه مباح است تحر يلك آن رو است. وا گر حرام بودی عااشه ب رضی‌الله‌عنها سابه حمشیان ننکر بستی با پیغامبر - صلی الله‌علیه و سام -درحال بای کوفتن ابشان. واین لفظعا بشه (رض) است در بعصی روایتها. وروابت کرده‌اند که: طابفه‌ای‌از صحابه به‌سسب شادیی که به‌ایشان رسمده است بر جسته اند . و آن درقصه دحتر (حمزه) است که: چو ن‌علی‌بن ابی‌طا لب د و ب-رادرش جعفر # وزید حارثه # به جهست سرپرستی وی عصومت کردند» ودر تربیت و کفایت‌وی مشاجره نم‌ودند. پیغامبر- صلی له عایسه وسلم - قاللعلی: «أت‌منی وانامنك» فحجل‌علی. دقال لجعفر «اشبهت خلقیو خلقی» فحجل جر ور اءحجل‌علی. فقال لزید« نت اخوانا دمولاناه فحجل ور اء ۱- متن‌عربی: فیکو نون معهم با بدانهم نائین‌عنهم بقلو بهم و بواطنهم. کتاب وجد وسماع ۱۰ حجل جعفر. تم‌قال (ص) هی تجعفر ؛ لان‌خالتها تحته. و/لخالة والدة.ای»علی( ع) را کفت , نوازمنی ومن از تو» علی ازشادی برجست. و جعفر را کت «ئو در خلت و :حوی مرا مانی» جعفر بیش ازعای بر حست. وزید را کت «لو برادر مایی ودوست مایی» اوزیادت ازجعفر برجست. پس گفت: این‌دختر جعفر راراشد. زیر ا که حا له دنحدر درحکم نکاح او ست. و حاله مادر بود. ودر بعضی روایتها آمده است که: عایشه را گفت(ص): أتحبین آن تنظری‌الی زفنال<بشه ؟ آی» خحواهی که رقص حیشیان را بینی ! و «ذفن» و «حجل» رقص را کسوبند » و آن ازشادی وشوق بود . وحکم آن حکم انکیز ند آن‌بود.یعنی| کرشادی سئو ده باشد - ورقص آن‌را زبادت کند و مر کد کر داند رقص هسم ستو ده باشد, وا گر میاح باشد آن‌هم میساح بود. واگر نکو هیده باشد » آن‌هم نکو هیده باشد. آری» اعماد آن به مناصب بزر گان وحماعتی ک-4 [۳۰۸] مقتدی باشند لایق نبود. زیرا که درا کثر آن لهو ولب باشد. وچیزی که‌صورت آن در چشم مردمان بازی بود مفئدی باید که‌از آن دوربود» تادر چشم ایشان حقیر نشود؛ وبه سیب آن مردم ترك افتدا نگیر ند. واما درپاره کردن جامه : رخحصت نیست مکّر وقتی که کار آن از اختیار یرون شود. ودور نباشد که و جد بر کسی حنان غالب شود که‌جامهة خحود راباره کند و او نداند» به‌سیب آ نکه مستئی وح<د بر اوغالب شده باشد, با داند» ولیکن حون مضطر می‌باشد که ضبط هس خود ننتواند» وصورت اوصورت مکروه بتاشد . با آنکه اورا در حر کت ودریدن جامه متنفسی باشد. پس مضطر باشد بدان» جنانکه بیمار به‌نالیدن . واگر او را بر آن صبر تکلف فرمایند» نتواند گذاشت. با آنکه فعل‌اختیاری است . و نهر فعلی که حصول آن به ارادت است او آن‌را بتواند کذاشت. وا کر ار نفس ۱۰.۷ ترجمةٌ احیاه علوما لدین ود را تکلیف کند که بك ساعت تنفس خود را نگاه دارد » ازباطن خود مضطر شود که تنفس اختیار کند. پس نعره زدن و دریدن جامه همچنین باشد. و این را به تحریم صفت نکنند؛ که پیش سری سقطی - رحمه‌الّه - حدث وحدی غالب رفت. گفت: آری باشد که‌ر وی‌اورا به‌شمشیر بزنند و او نداندآودراین‌سخن‌باوی‌مراجعت کردند وبعید شمردند که: تااين حد برسد!او اصر ار مود که بدین حد برسد. سوال : چه فرمابی در آنچه صوفیان جامه‌های نوپاره مسی کنند ؟ و پس‌از آرمیدن وجد وفار غشدن ازسماع ایشان پاره‌هارا حرد می کنند و هر کس راقطعه‌ای‌می‌دهند! و آذرا «خرقه» می‌خو انند؟ جواب: بدان که آن میاح است. حون باره‌ها را مربع کنند که آن پیو ند جامه‌ها وسجاده‌ها را بشاید. چه کر باس پاره‌باره کرده می‌شود تا از او پیر اهن دوخته می آید. و آن تضییع نیست ؛ زیرا که پاره کسردن برای غرضی است . وهمچنین پیو ند جامه‌ها امکان ندارد مکر به‌پاره‌های خرد » و آن مقتصود است . وتفرقه برجمع برای آن است تاآن خیر مقصود عام شود پس این مباح است. وهر مالکی را رسد که کر باس خخودزا صدپاره کند وبه صد درویش دهد و لیکن باید که پاره‌ها جنان باشد که از آن در پیوندها منقءت توان گرفت. وممنوع درسماع چنان است که : جامه چنان باره کند که بعضی از آن باطل شود چنانکه از آن منفعت نتوان کگسرفت . و آن تضییع محض است وبه اختیار روا نباشد. و السلام. ادب پنجم:م و افقت‌قوماست در بر خاستن. چو یکی از ایشان بی‌اختیار برعیزد دروجد صادق - بی‌ربا وتکلف - يا به احتیار برخیزد - بی‌اظهار و جد - ومردمان برای او برخحیزند . پس جاره نباشد ازموافقت. و آن از «آدات صحبت) است. وهمچنین ار معتاد طابفه‌ای آن باشد که‌دستار از کتاب وجد وسماع ۱۰۵ سر بنهند بر ای مو افقت «صاحب وجد» جون دستار او از سرش بیفتد » با جامه بیرون کشند»جون‌جامة‌او به‌ر«دربدن» ازوی بیفتد.پس موافقت دراین کارها از نیکو بی صحصت وعشرت‌بود. چه مخالفت کردن موحش است . وهرقومی را رسمی است . وچاره نیست از زند گانی کردن بامردمان به عوی‌های ایشان - چنانکه درعبسر آمده است - خحاصه خوبهابی که در آن حسن عشرت و مجاملت باشد وشاد گردانیدن دلها به مساعدت. وا کر کسی گوبد که:این بدعتی است که در صحابه نبوده است. گوییم : کل آنچه ما به اباحت آن حکم کنيم از صحابه منعول نیست. ومحدور(< محظور)بدعتی‌باشد که‌بردارندهًسنتی باشد. و ازچیزی از این کارها نهی نیامده است. و ایستادن دروقت آمدن «در آبنده) ازعادت عرب نبوده است. بل‌صحابه بر ای پیغامبر - علیه‌السلام - در بعضی حالها بر نخاستندی - چنانکه انس روابت کرده است- ولیکن چون نهی عام در آن‌نيامده است؛ نمی گوییم: در آن با کی است» درشهرهابی که معتاد است که هر «در آبنده» را به قیام | کرام کنند. جه قصد از آن احتشرام است و | کرام» وشاد کردن دلی‌بدان. وهمچنین دیگر انواع مو اففت» جون‌معصود از آن‌نعوش‌دلی کسی‌باشد»یامصطلح جماعتی بوددرمساعدت با کی‌نباشد. بل نیکو تر موافقت بود » مکسردر چیزی که در آن نهی آمده باشد که قابل تأویل نبود. - و ازأد بها یکی آنست که:فقیربرای رقص باقوم برئخیزد » چون رقص‌اورا گران شمرند» وحالهای ایشان‌برایشان مشوش نگرداند.چه‌رقص بی اظهار «تو اجد» مباح است. ومتو اجد آن باشد که جمع را ازاو اثشر تکلف پیدا آید. و کسی که‌ازسرصدق برخیزد» طبعهااورا کران نشمرد. چه حال‌حاضر ان-جون ارباب دل باشند- محك صدق و تلف است [۳۰۹]. یکی را از «وجد صحیح» پرسیدند؟ گفت: صحت وجد آن باشد که‌دلهای واجدان آنرا قبول کنند» جون اشکال باشند ثه اضداد. سوال : چگُونه‌است که طبعها ازرقص می‌رمد؟ودر وهمها می آید که آن‌باطل است ولهو ومخالف دین» وهیج صاحب «جدی» دردین آذرا نسیند که ثه‌انکار کند؟ جواب: بدان که دی زیادت ازجد پیخامبر - صلی‌الهعایه وسام- نباشد» واوحیشیان‌را دید که درمسجد پای می کوفتند وانکارنفرمود ؛ برای آنکه در وقتی بود که‌در آن لایق‌باشد» و آن عید است‌وازقومی که‌بااین کار مناسبت دارند»و آن حبشیانند. آری» نثرت طبعها از آن» برای آنست که در غالب‌به‌لهو و لب مقرون باشد» و لهو ولعب مباح‌است» ولیکن عوام را از زنگیان و حبشیان؛ وم‌کروه است ارباب مناصب را. زیرا که بدیشان لابق نیست. و آنجه مکروه‌باشد بر ایآ نکه‌لایق به‌منصب‌صاحب‌منصب‌نیسترو انباشد که آن را به تحر یم صفت کنند. چه اکر کسی از درویشی حیری خو اهد و آن درو بش گرده‌ای‌بانيم من ازنان‌به‌و ۳ دهد» طاعتی مستحسن باشد. وا کر ازپادشاهی عطاخو اهد و آن‌پادشاه گرده‌ای یانیم‌من نان‌دهد؛نزديك همه مردمان منکر باشد» ودر تواریخ اخبار درجملةً مساوی اونبشته شود - واعقاب واشیا ع اورا بدان سرزنش بود - ومع‌ذلك روا نباشد که آن را حرام گویند. زیر| که از آن روی که دادن نان است درویشی را خسوب است» واز آن روی که به اضافت منصب او جون منع‌است به اضافت. درو یش» مستفبحاست. آپش همچنین رقص و آنچه درمنز لت آن باشد ازمباحات است . و مباحات عو ام سیثات آبرار است. وحست ابرار سیثات مقربان.و لیکن کتاب و جد وسماع ۱۰۷ این از روی التفات است به منصبها . واما جون درنفس اونکٌریسته شود واجب باشد که حکم کردهآ ید که : در نفس اوتحریمی نیست . وازتفصیل سابق بیرون‌آمد که: سماع حرام محض باشد» ومباح باشدٍ ومستحسن باشدد ومکروه باشدع اما حرام:بیشتره‌ردم‌ر است‌ازجوانان‌و کسانی که‌شهوت‌دنیا برایشان غالب باشد. وسماع ازایشان نجنباند»مک ر آنچه بردلهای ایشان غالب بود ازصفتهای نکوهیده. واما مکروه: کسی را که درصورت مخلوقان حمل نکند » ولیکن دربیشتر وفتها آن را عادت سازد برسبیل لهو. و اما میاح: کسی را که در آن حظی نبود جز تلذذ به آواز. واما مندوب: کسی‌را که غالب براو دوستی حقتعالی باشد. و سماع ازاو نجنباند مر صفتهای ستوده را. و اله اعلم. [پایان کتاب وجد وسماع] تا ثبر سماع هر سماعی که دل ۱ ((شوق بریان کند پاچشم ۷ ا( وف ان حتف «سماع) ح میج ۱ « تایه حیق است... ۳ 9 نس ۳ سماع هر کس رن روز کار وی دارد ... هه ۵ سجا ع همجون نات است که در هی ۵ چیزها برافند. پکی(۱ می‌سوزد یکی «امی ذرژزد یکی ۷ هی ذوا(د ویکی ۷ هبی گدا(د۰ ۰۰ ۱ «جویری با دوزبیان سل مستملی ا

— পৃষ্ঠা ১ — লেখাটি পিডিএফ থেকে স্বয়ংক্রিয়ভাবে নেওয়া, তাই ভুল থাকতে পারে। সন্দেহ হলে আসল পৃষ্ঠা দেখুন।