آثار و احوال این خلدون ۱- آثار ابن خلدون لسان الدین خطیب که نخست در مغرب اقصی و آنگاه در اندلس با ابن خلدون آشنایی و دوستی معنوی پیدا کرده ترجمه زندگی ابن خلدون را نوشته و در این شرح حال تألیفات دوست خود را بدینسان آورده است: رسالهای در منطقء رسالهای در حساب تلخیص برخی از نوشتههای ابن رشد. شرح قصیده بردة تلخیص کتاب فخر رازی» شرح رجزی در اصول فقه. معلوم است که این ادیب بزرگ پیش از انتقال ابن خلدون به قلعه ابن سلامه مقتول (بدار آویخته) شده و از این رو ناگزیر در بیان تألیفات مزبور از کتاب عبر و مقدمه وی نام نبرده است. ولی شگفت اینست که هیچیک از تألیفاتی که ابن خطیب یاد کرده اکنون در دست نیست و شگفتتر اینست که ابن خلدون نیز آنها را در ترجمه احوال خود نیاورده است. روابط صمیمانه استواری که میان لسان الدین خطیب و ابن خلدون وجود داشته جای تردید در صحت نوشتههای او درباره تألیفات ابن خلدون باقی نمیگذارد ولی چرا ابن خلدون این تألیفات را در ترجمه حال خود ذکر نکرده است؟ در اینجا میتوان چنین پاسخ داد که تألیفات مزبور در نظر خود ابن خلدون بیاهمیت بوده است. با این شرایط بیشتر گمان میرود که رسالههای مزبور بمثابه دفترچههای دوران تحصیل یا جزوههای تدریس بشمار میرفته است که از هر گونه آراء و نظریههای ابتکاری عاری بوده است و بهمین سبب ابن خلدون بانها مباهات نکرده و نام آنها را در ترجمه احوال خود نیاورده است. تنها کتاب مهمی که از تألیفات ابن خلدون برای ما باقی مانده است عبارت از تاریخی است که آن را بنام دراز: «کتاب العبر و دیوان المبتداً و الخبر فی ایام العرب و العجم و البربر و من عاصرهم من ذوی السلطان الاکبر» خوانده است. این تاریخ بر حسب تعبیر خود موّلف مشتمل بر یک مقدمه و سه کتاب است: مقدمه در فضیلت علم تاریخ و ... کتابی که هم اکنون بنام «مقدمه ابن خلدون» معروفست در حقیقت «مقدمه و کتاب نخستین» کتاب العبر است. و کتب دوم و سوم و چهارم و پنجم که ابن خلدون آنها را بنام «کتاب دوم» نامیده و از لحاظ اساس موضوع مشتمل بر تاریخ عرب و تاریخ اسلام و تاریخ مشرق است. کتب ششم و هفتم که ابن خلدون خود
— পৃষ্ঠা ২০ —
লেখাটি পিডিএফ থেকে স্বয়ংক্রিয়ভাবে নেওয়া, তাই ভুল থাকতে পারে। সন্দেহ হলে আসল পৃষ্ঠা দেখুন।